فصلنامه علمی مطالعات  فقه اقتصادی

فصلنامه علمی مطالعات فقه اقتصادی

نقش قواعد عدل، انصاف و لاضرر در حمایت از حقوق شهروندان در اقتصاد تورم‌زا و پیشگیری از آسیب‌های اجتماعی

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان
1 گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، واحد رامهرمز، دانشگاه آزاد اسلامی، رامهرمز، ایران.
2 گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، واحد دهدشت، دانشگاه آزاد اسلامی، دهدشت، ایران
چکیده
زمینه و هدف: پدیده تورم در فضای اقتصاد یکی از متغیرهای مهم در کاهش توان خرید مردم و افزایش آسیبپذیری مردم است. یکی از وظایف حکومت اسلامی حمایت از شهروندان در شرایط مختلف میباشد؛ هدف از پژوهش حاضر تبیین نقش قواعد عدل، انصاف و لاضرر در فرآیند حمایت از شهروندان از سوی حکومت اسلامی در اقتصاد تورمزا میباشد.
مواد و روشها: این تحقیق از نوع نظری بوده و ‌روش تحقیق آن به صورت توصیفی-تحلیلی می‏باشد. همچنین ابزار جمع‏آوری اطلاعات در این پزوهش، کتابخانه‏ای است.
یافتهها: حکومت اسلامی از طریق زکات، خمس، غنیمت‏هاى جنگى، خراج، جزیه، انفال منابع مالی خود را تأمین میکند. پس از تأمین منابع، حکومت باید منابع مزبور برای اجراى عدالت اقتصادى، برقرارى ثبات در بازار و در نهایت تهیه نیازمندى‏هاى ضروری اکثریّت مردم و جلوگیرى از نارضایتى عامّه و شورش‏هاى خطرساز به کارگیرد. این موارد از جمله عوامل اصلی در ایجاد تورم در بازار محسوب میشوند. حکومت اسلامی میبایست تخصیص منابع به ترتیب فوق را با در نظر گرفتن اصول عدل، انصاف و لاضرر انجام دهد.
ملاحظات اخلاقی: در تمام مراحل نگارش پژوهش حاضر، ضمن رعایت اصالت متون، صداقت و امانتداری رعایت شده است.
نتیجه: قواعد عدل، انصاف و لاضرر به صورت مستقیم ضرورت مداخله حکومت اسلامی در اقتصاد را نشان می‌دهد. مداخله مزبور نه از نوع تصدیگری و نقشآفرینی دولت در توازن بازار، بلکه از نوع مداخله جهت جلوگیری از سوءاستفاده از حق، رقابت غیرعادلانه و غیرمنصفانه و در نهایت حفاظت از نظم عمومی میباشد.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


-       امام خمینی، سید روح الله، الرسائل، قم، موسسه مطبوعاتی اسماعیلیان، اول، 1410 ق.
-     اطاعت، جواد، حکمت و حکومت امام علی (ع) و سیاست از دیدگاه نهج البلاغه، اطالاعات سیاسی- اقتصادی، شماره 281 و 282، 1389ش.
-       حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعة، قم، موسسه آل البیت (ع)، اول، 1409 ق.
-     رمضانی، مهدی، محمدی، حسین، رفیعی، امیرتیمور، واکاوی میراث تاریخی قوانین اخذ مالیات ایرانی از ورود اسلام تا پایان عصر سامانیان، پژوهش­های تاریخی ایران و اسلام، شماره سی و چهارم، 1403.
-       سیوطی، جلال الدین، تنویر الحوالک، بیروت، دار الکتب العلمیة، اول، 1418 ق.
-       شیخ الشریعة، فتح الله اصفهانی،  قاعده لا ضرر، قم، دفتر انتشارات اسلامی، اول، 1410 ق.
-       شیخ انصاری، مرتضی، فرائد الأصول، قم، مجمع الفکر الإسلامی، نهم، 1428 ق.
-       شیخ طوسی، محمد بن حسن ، تهذیب الأحکام، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چهارم، 1407 ق.
-       شیخ طوسی، محمد بن حسن، الاستبصار فیما اختلف من الأخبار، دار الکتب الإسلامیة، تهران، اول، 1390 ق.
-     طباطبایی، محمود، در آمدی بر تطبیق قاعده عدالت، فقه و اصول، سال چهل و ششم، شماره نود و هشتم، 1393ش.
-       عاملی، محمد بن علی، نهایة المرام فی شرح مختصر شرائع الاسلام، قم، دفتر انتشارات اسلامی، اول، 1411 ق.
-       عراقی، ضیاء الدین، قاعده لا ضرر، قم، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، اول، 1418 ق.
-       علامه حلی، مختلف الشیعة فی أحکام الشریعة، قم، دفتر انتشارات اسلامی، دوم، 1413 ق.
-       فاضل آبی، حسن، کشف الرموز فی شرح مختصر النافع، قم، دفتر انتشارات اسلامی، سوم، 1417 ق.
-       فخر رازی، محمد بن عمر، مفاتیح الغیب، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، سوم، 1420 ق.
-       فیض­الاسلام، ترجمه و شرح نهج­البلاغه، تهران، چاپخانه سپهر، 1365ش.
-       قمی، صدوق، من لا یحضره الفقیه، قم، دفتر انتشارات اسلامی، دوم، 1413 ق.
-       کرکی، علی­بن­حسین، جامع المقاصد فی شرح القواعد، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، 1414.
-       کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، قم، دار الحدیث للطباعة و النشر، اول، 1429 ق.
-       محقق حلی، نجم الدین،  المختصر النافع فی فقه الإمامیة، قم، موسسه المطبوعات الدینیة، ششم، 1418 ق.
-       محقق داماد، سید مصطفی، قواعد فقه، تهران، مرکز نشر علوم اسلامی، دوازدهم، 1406 ق.
-       مصطفوی، سید محمد کاظم، مائة قاعدة فقهیة، قم، دفتر انتشارات اسلامی، 1421 ق.
-       مطهری، مرتضی، بررسی اجمالی مبانی اقتصاد اسلامی، تهران، نشر حکمت، 1403 ق.
-     موسوی جوردی، محمدرضا، نسبت­سنجی مالیات­های اسلامی و مالیات­های موضوعه، شمس الشموس، شماره اول، 1401.
-       نجفی، محمد حسن، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، 1421ق.
-     نراقی، ملا احمد، عوائد الأیام فی بیان قواعد الأحکام، قم، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزه قم، اول، 1417 ق.
-       نظرپور، محمدنقی، امام علی(ع): حکومت و بازار، کتاب نقد، شماره نوزدهم، 1380.
-       Bernholz, Peter, Monetary Regimes and Inflation: History, Economic and Political Relationship, Hague, Edward Elgar, 2015.
-       Blyth, Mark, Fraccaroli, Nicolò, Inflation: A Guide for Users and Losers, London, W. W. Norton & Company, 2025.
-       Chowdhury, Mehdi, Money and Inflation: A New Approach to Monetary Analysis for the 21st Century, London, Springer, 2024.
-       Cleaver, Tony, Economics: The Basics, London, Taylor & Francis, 2023.
-       Dransfield, Rob, Business Economics, London, Taylor & Francis, 2024.
-       Hood, Christopher, King, Maia, Iain McLean, Piotrowska, Barbara Maria, The Way the Money Goes: The Fiscal Constitution and Public Spending in the UK, Oxford, Oxford University Press, 2023.
Razek, Ali Abdel, Islam and the Foundations of Political Power, Edinburgh, Edinburgh University Press, 2013.