فصلنامه علمی مطالعات  فقه اقتصادی

فصلنامه علمی مطالعات فقه اقتصادی

پایه های بنیادین تملیکی بودن بیع کلی در فقه و حقوق ایران

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری گروه حقوق خصوصی، دانشگاه مازندران،مازندران، ایران.
2 استاد گروه حقوق خصوصی،دانشگاه مازندران، مازندران، ایران.
3 استاد،گروه حقوق خصوصی، دانشگاه مازندران، مازندران، ایران.
چکیده
زمینه و هدف: یکی از مسایل مهم  در فقه و حقوق، عهدی یا تملیکی بودن بیع کلی است. هدف اصلی این پژوهش این است که ثابت نماید براساس مقررات قانون مدنی و فقه اسلامی، بیع کلی عقدی تملیکی است و به محض وقوع عقد، انتقال مالکیت صورت می‌پذیرد.
 
مواد و روش‌ها: مقاله حاضر توصیفی تحلیلی است. مواد و داده‌ها نیز کیفی است و از فیش‌برداری در گردآوری مطالب و داده‌ها استفاده‌شده است.
 
ملاحظات اخلاقی: در این مقاله، اصالت متون، صداقت و امانت‌داری رعایت شده است.
 
یافته‌ها: در فقه امامیه و حقوق ایران در بیع کلی به عنوان یک عقد تملیکی، مانند بیع عین معیّن، در راستای مواد ۳۳۸ و ۳۶۲ قانون مدنی انتقال مالکیت، همزمان با وقوع عقد بیع انجام می‌گیرد در حالی که در نظام‌های حقوقی بر پایه نوع مورد معامله متفاوت است.
 
نتیجه: تملیکی بودن بیع کلی در نظام حقوقی اسلام، بر پایه سه عنصر استوار می‌باشد. عنصر نخست، پذیرش نظریه تملیک در این نظام است. عنصر دوم؛ پذیرش دین به عنوان یک مال کلی اعتباری می‌باشد و در نهایت عنصر سوم پذیرش ذمه به عنوان ظرفی که دین در آن قرار می‌گیرد.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


-   احمدی، سیدمحمدمهدی؛ حسنی، علی؛ حسینی، سیدعلیرضا، «تحلیل تطبیقی بیع کلّی ما فی الذمه در فقه و حقوق ایران»، مجله مطالعات فقه اقتصادی، دوره پنجم،  شماره یکم، بهار 1402.
-   امامی، سید حسن، حقوق مدنی، چاپ سیزدهم، تهران، انتشارات کتاب فروشی اسلامیه، 1376.
-   انصاری، مسعود؛ ظهاری, محمدعلی، دانشنامه حقوق خصوصی، چاپ اول، تهران، انتشارات محراب فکر، 1386.
-   ایزانلو، محسن؛ میرشکاری، عباس، «نقد مفهوم و آثار طلب مشاع»، فصلنامه حقوق (مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی)، شماره ده، 1388.
-   باتمان غلیچ، محمدحسین، فرهنگ مترجم عربی- فارسی، چاپ اول, تهران، انتشارات میزان، 1396.
-      بروجردی عبده، محمد، حقوق مدنی، چاپ اول، تهران، انتشارات گنج دانش،1380.
-   جعفری خسرو آبادی، نصراله، «نظریه عمومی دیون در حقوق اسلام و مقایسه‌ی آن با حقوق غرب»، نشریه پژوهش حقوق تطبیقی اسلام و غرب، شماره شش، 1394.
-   جعفری لنگرودی، محمد جعفر، الفارق، جلد سوم، چاپ اول، تهران، انتشارات کتابخانه گنج دانش، 1379.
-   جعفری لنگرودی،  محمدجعفر، فلسفه اعلی در علم حقوق، چاپ اول،  تهران،  انتشارات گنج دانش، 1382.
-   جعفری لنگرودی، محمدجعفر، محشای قانون مدنی، چاپ اول، تهران، انتشارات کتابخانه گنج دانش ،1386.
-   حکیمیان،علی محمد، « ماهیت تملیکی بیع کلی بر ذمه و دین»، مجله حقوق اسلامی، شماره پنجاه و سوم، تابستان 1396.
-   خندانی، مهدی؛ علی کرمی، حمیدرضا؛ قاسمی عهد، وحید، «انتقال مالکیت مبیع در بیع کلی فی الذمه درفقه امامیه, حقوق ایران و انگلیس»، تحقیقات حقوقی تطبیقی ایران و بین الملل، شماره چهل و سوم،  بهار 1398.
-      دهخدا، علی اکبر، لغت نامه، چاپ دوم، تهران، انتشارات دانشگاه تهران،1367.
-   شهیدی، مهدی، تشکیل قراردادها و تعهدات، چاپ دوم،تهران، انتشارات مجد، 1380.
-   عبدی‌پور، ابراهیم, مباحث تحلیلی از حقوق تجارت، چاپ اول، قم، نشر پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، 1391.
-   عسگری، رضا، «ماهیت حکم وضعی و تفاوت آن با حکم تکلیفی از منظر اصولیون شیعه»، مجله علمی دانش پژوهان مرکزی آموزش‌های تخصصی فقه، شماره چهار،1394.
-   فاضل لنکرانی، محمد، سیری کامل در اصول فقه، جلد چهاردهم، چاپ اول، قم، انتشارات فیضیه، 1379.
-   قبولی درافشان، سیدمحمدهادی، مفهوم بیع و تمایز آن از سایر قراردادها در حقوق ایران (بررسی تطبیقی در حقوق انگلیس)، چاپ اول, تهران، انتشارات مجد، 1392.
-   قنواتی، جلیل، نظریه تملیک یا نظریه متعهد، فصلنامه تحقیقات حقوقی، شماره نود و سه، 1399.
-   محقق داماد، سیدمصطفی، نظریه عمومی شروط و التزامات در حقوق اسلامی، چاپ اول، تهران، مرکز نشر علوم اسلامی، 1388.
-   موسوی بجنوردی، سیدمحمد؛ مقتدایی، فائزه، «ذمه از دیدگاه فقه امامیه(با رویکردی بر نظرات امام خمینی )»، پژوهش نامه متین، شماره پنجاه ونه، 1399.
-   نعمت اللهی، اسماعیل، «ذمه و عهده در فقه شیعه»، فصلنامه مطالعات اسلامی- فقه و اصول، شماره نود، 1391.
منابع عربی
-   ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، چاپ اول، بیروت، انتشارات دارالفکر، 1414.
-      اراکی، محمد علی، کتاب البیع, چاپ اول، قم، انتشارات موسسه در راه حق، 1415.
-   ازهری، محمدبن احمد، معجم تهذیب اللغه، مصحح ریاض زکی قاسم، چاپ اول،  بیروت، دارالمعرفه، 1422.
-   اصفهانی، محمد حسین، حاشیه مکاسب، جلد اول، چاپ سوم، قم، مطبقه علمیه، 1419.
-   اصفهانی، محمدحسین، حاشیة کتاب المکاسب، چاپ اول، قم، دفتر انتشارات وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1409.
-   اصفهانی، محمد حسین، حاشیه کتاب المکاسب، جلد پنجم، چاپ ششم، قم، نشر انوار المهدی، 1418.
-   انصاری،  شیخ مرتضی، کتاب المکاسب، جلد سوم، چاپ دوم، بیروت، دارالکتب الاسلامی، 1420.
-      بجنوردی،  حسن،  القواعد الفقیه،  چاپ اول، قم، نشر الهادی،1377.
-   بحر العلوم،  سید محمد، بالفقه الفقیه، جلد دوم، چاپ چهارم، تهران، انتشارات مکتبه الصادق، 1312.
-   بحرانی،یوسف بن احمد بن ابراهیم، الحدائق الناضره فی احکام الغنره الطاهر،چاپ اول، قم، انتشارات مجمع الاسلامی، 1405.
-   بهبهانی، محمدباقربن محمداکمل، الفوائد الحائریة، چاپ اول، قم، مجمع الفکر الإسلامی، 1415.
-   جوادی آملی،عبداله،کتاب الصلاه(تقریر بحث آیت اله سید محمد محقق داماد)، چاپ اول، قم، موسسه انتشارات اسلامی، 1413.
-   جوهری،اسماعیل بن حماد، معجم الصحاح, مصحح خلیل مأمون شیحا، چاپ دوم،  بیروت، دارالمعرفه، 1428.
-   حسینی حائری، سیدکاظم، فقه العقود، جلد اول، چاپ سوم، قم، مجمع الفکر الاسلامیف1423.
-   حسینی عاملی، سیدمحمدجواد، مفتاح الکرامه فی شرح قواعد العلامه،چاپ سوم، قم،مؤسسه آل البیت (ع)، 1418.
-   حلی، نجم الدین، المختصر النافع فی فقه الامامیه، چاپ دوم، قم، موسسه المطبوعات الدینیه،1418.
-   خوری شرتونی،  سعید، اقرب الموارد فی فصح العربیه و الشوارد، چاپ اول، قم, منشورات مکتبه آیه الله مرعشی، 1402.
-   خویی، ابوالقاسم، مصباح الفقاهه, جلد اول, چاپ سوم, قم, انتشارات وجدانی, 1371.
-      خویی, ابوالقاسم تکملة المنهاج الصالحین، چاپ دوم، قم، مدینه العلم،1417.
-   راوندی، قطب الدین، فقه القرآن، چاپ دوم، قم، کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی، 1405.
-   سبزوارى، عبدالاعلی،مهذّب الاحکام فى بیان الحلال و الحرام، چاپ چهارم، قم، دفترآیت الله سبزوارى، 1413.
-   سنهورى، عبدالرزاق احمد، الوسیط فى شرح القانون المدنی الجدید، جلدچهارم، چاپ سوم، بیروت، دار الکتب الاسلامی، 2009.
-   سیستانی، حسین­على، منهاج الصالحین،  چاپ دوم،  قم، مکتب آیه الله العظمى السید السیستانی، 1417.
-   شیخ مفید، محمد بن لقمان، المقنعه، چاپ دوم، قم، نشر مجمع الفکر الاسلامی،1410.
-   صدر، سید محمد باقر، دروس فی علم الاصول، جلد اولف چاپ سومف بیروت، نشر دارالکتاب، 1406.
-   صدر، محمد، ماورالفقه، جلد سوم، چاپ اول، بیروت، انتشارات جعفر هادی و جیلی، 1420.
-   طباطبایی­یزدی، سیدمحمدکاظم، حاشیه مکاسب، جلداول،چاپ دوم، قم، انتشارات موسسه اسماعیلیان، 1370.
-   طریحى، فخر الدین، مجمع البحرین، چاپ پنجم، تهران، کتابفروشى مرتضوى،1416.
-   عاملی(شهید ثانی)،زین الدین بن علی، مسالک الافهام، جلد چهارم، چاپ اول، قم، موسسه معارف اسلامی، 1413.
-   عاملی(شهید ثانی)،زین الدین بن علی، مسالک الافهام، جلد هشتم،چاپ سوم، قم، انتشارات موسسه معارف اسلامی، 1415.
-   کاشف الغطاء، على بن محمد رضال بن هادی، النور الساطع فی الفقه النافع، جلد اول، چاپ اول، نجف اشرف، مطبقه الاداب،1381.
-   گلپایگانیف محمدرضا، هدایه العباد، جلد دوم، چاپ سوم، قم، نشر دار القرآن الکریم،1371.
-      مجلسی، محمد باقر، بحارالانوار، جلد دوم، چاپ دوم، قم, موسسه الوفاء، 1403.
-   مشکینی، شیخ علی، اصطلاحات الاصول و منظر ابحاثها، چاپ اول، قم، انتشارات الهادی،1371.
-   مغنیه، محمدجواد، فقه الإمام الصادق(ع)، جلد چهارم، چاپ دوم، قم، مؤسسه انصاریان،1401.
-   منتظری، حسین­على، دراسات فی المکاسب المحرمه, جلد سوم، چاپ اول، قم، نشر تفکر،1415.
-   موسوی خمینی، روح اله،  تحریرالوسیله، جلد دوم، چاپ چهارم،  قم, دارالکتب العلمیه اسماعیلی،1421.
-   نائینی، میرزاحسین،کتاب المکاسب و البیع،جلد اول، چاپ چهارم، قم، موسسه النشر الاسلامی،1403.
-   نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، جلد بیست و ششم، چاپ هفتم، بیروت، دار الحیاء التراث العربی، 1404.
-   نجفی، محمدحسن، جواهرالکلام فی شرح شرائع الاسلام، جلدسی و هفتم،  چاپ سوم، تهران، دارالکتب الا سلامیه، 1367.
-   نوری، فضل­الله، رساله قاعده ضمان الید، چاپ اول،  قم، جماعه المدرسین فی الحوزه العلمیه بقم موسسه النشر الاسلامی، 1414.