فصلنامه علمی مطالعات  فقه اقتصادی

فصلنامه علمی مطالعات فقه اقتصادی

رویکرد نظام قضائی ایران به عدالت ترمیمی از منظر کارایی اقتصادی

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری، حقوق کیفری و جرم شناسی، واحد بین‌الملل، دانشگاه علوم و تحقیقات، تهران، ایران.
2 استادیار، گروه حقوق، دانشگاه علوم قضایی و خدمات و اداری، تهران، ایران.
3 استادیار، گروه حقوق، دانشکده حقوق، دانشگاه علوم و تحقیقات، تهران، ایران.
10.22034/ejs.2025.490874.1985
چکیده
زمینه و هدف: عدالت ترمیمی مفهومی است که در پی ناکارآمدی عدالت تنبیه‌ی، زمینه‌ساز نگرشی نو به مفاهیم عدالت قضایی شده است. در علم اقتصاد عبارت هزینه- فایده به این معناست که تمامی انسانها عاقل فرض شده و رفتار و تصمیم گیری آنها نیز عقلایی بوده و پیش از اقدام به هر کاری، هزینه و منافع اقتصادی آن را می‌سنجند. این تحقیق، به بررسی رویکرد نظام قضائی ایران به عدالت ترمیمی از منظر کارایی اقتصادی می‌پردازد.
مواد و روش‌ها: این تحقیق به شیوه نظری و ‌از نوع، ‌توصیفی- تحلیلی ‌با‌ استفاده‌ از‌ اسناد ‌و ‌اطلاعات کتابخانه‌ای است.
ملاحظات اخلاقی: در این مقاله اصالت متون، صداقت و امانت‌داری رعایت شده است.
یافته‌ها: مطابق یافته‌ها، عدالت ترمیمی علاوه بر کاستن از تراکم کار و اطاله دادرسی، منجر به پیشگیری و کاهش تخلفات در بلند مدت و پرورش سیستم قضایی مطلوب و کاهش هزینه‌ها می‌گردد.
نتیجه: سازوکار عدالت ترمیمی در سیستم قضایی ایران از انسجام کافی برخوردار نبوده و در قوانین موجود، حضوری کمرنگ به همراه پراکنده گویی‌های متعدد دارد. این وضعیت نشان دهنده عدم توجه قانون‌گذار به جایگاه ویژه عدالت ترمیمی و بعضاً درک نادرست از آن است.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


  • - ابراهیمی، فرخنده، «عدالت ترمیمی و نقش بزه دیدگان در میانجی‌گری فرایند عدالت کیفری»، اولین کنفرانس ملی کاربرد پژوهش های نوین در علوم انسانی، 1396.

    - جوادپور، نغمه، علومی یزدی، حمیدرضا، ابراهیمی سید نصرالله، «حل و فصل اختلافات قراردادهای تجاری بین‌المللی از طریق میانجیگری - داوری با تأکید بر نظام حقوقی ایران»، فصلنامه پژوهش حقوق خصوصی، سال هشتم، شماره بیست و نهم، 1398.

    - چراغی نوید، زهرا، «چالش‌ها و موانع اجرای عدالت ترمیمی در نظام کیفری ایران»، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، اصفهان - دانشگاه شهید اشرفی اصفهانی، 1395.

    - حاجری، میلاد، تبار، سارا، آلبوعلی، امیر، «بررسی رابطه نقش میانجی‌گری بر اهمیت و ارتقاء نقش بزه دیدگان روستاییان استان خوزستان»، دومین کنفرانس بین‌المللی پژوهش در علوم و تکنولوژی، 1394.

    - حرعاملی، محمد بن حسن، تفصیل وسائل الشیعه الی تحصیل مسائل الشریعه، قم، موسسه آل البیت علیهم السلام، 1409.

    - حسینی، سیده سمانه، کاظمی گلوردی، محمدرضا، شایگان فرد، مجید، «مبانی فقهی میانجی‌ گری کیفری در عرصه جرائم تعزیری با تأکید بر عدالت ترمیمی»، فصلنامه مطالعات میان رشته‌ای فقه، دوره دوم، شماره دو، 1401.

    - دانشگر، سید محمد، برومندزاده، محمدرضا، «بررسی نقش میانجی‌گری کیفری در حل و فصل اختلافات قومی در استان کهگیلویه و بویراحمد»، فصلنامه علوم اجتماعی شوشتر، دوره یازدهم، شماره یک، 1396.

    - درویشی، صیاد، میرزاخانی، عبدالرحمن، حسینی‌خواه، نورالله، «پیشگیری از تکرار بزه‌کاری بر پایه میانجی‌گری پلیس»، دوفصلنامۀ علمی حقوق تطبیقی، دوره سوم، شماره دو، 1395.

    - دلماس، مارتی، نظام‌های بزرگ سیاست جنایی، ترجمه‌ی دکتر علی حسین نجفی ابرند آبادی، چاپ اول، تهران، نشر میزان، 1381.

    - دهخدا، علی اکبر، لغت نامه دهخدا، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، 1378.

    - راستاد، مجتبی، «میانجی‌گری کیفری»، کنفرانس ملی تحقیقات علمی جهان در مدیریت، حسابداری، حقوق و علوم اجتماعی، 1396.

    - زارع بیدسردره، عباس، شادمان فر، محمدرضا، یوسف زاده، علی، «اجرای سیستم عدالت ترمیمی در دادرسی نظامی ایران و مطالعه تطبیقی با حقوق انگلستان»، فصلنامه تحقیقات حقوقی تطبیقی ایران و بین‌الملل، دوره دهم، شماره سی و هشتم، 1396.

    - زراعت، عباس، شرح مختصر قانون مجازات اسلامی مصوب 1392، تهران، انتشارات ققنوس، ۱۳۹۲.

    - زهر، هوارد، کتاب کوچک عدالت ترمیمی، ترجمه دکتر حسین غلامی، تهران، انتشارات مجد، 1383.

    - ساداتی، سیدمحمد مهدی، ساداتی، سید محمدجواد، محمدی کراچی، بابک، «میانجی‌گری در فقه امامیه و حقوق کیفری ایران، مطالعات فقه اسلامی و مبانی حقوق»، دو فصلنامه علمی جامعه المصطفی العالمیه، دوره چهاردهم، شماره چهل و یکم، 1399.

    - ساریخانی، عادل، خاقانی، مهدی، «نقد عدالت کیفری ترمیمی در گفتمان جرم شناسی غربی از منظر سیاست جنایی اسلام»، دوفصلنامه پژوهش­های زبان­شناختی قرآن، دوره نخست، شماره اول، 1391.

    - سبزواری، عبدالکریم، «ساز‌و‌کارهای اجرایی و چالش‌های عدالت ترمیمی در قانون آیین دادرسی کیفری مصوب ۱۳۹۲»، فصلنامه‌ فقه مطالعات میان رشته فصلنامه، شماره هفتم، 1401.

    - سعیدی، یاسمن، «الگوی میانجی‌گری از عدالت ترمیمی در نظام حقوقی ایران و اسلام»، فصلنامه علمی مطالعات الگوی پیشرفت اسلامی ایرانی، دوره دهم، شماره سه، 1401.

    - سعیدی، یاسمن، «پارادایم عدالت ترمیمی و تحدید میانجی‌گری کیفری در فقه و حقوق ایران»، فصلنامه نامة الهیات، دوره پانزدهم، شمارة شصت و یکم، 1401.

    - صادقی موحد، خدیجه، باقری، احمد، صدری، سید محمد، امیرپور، حیدر، «عدالت ترمیمی، بایستگی و ضرورت حاکمیت آن در حوزه خانواده با تکیه بر مبانی فقهی»، فصلنامه فقه و مبانی حقوق اسلامی، دوره پنجاه و دوم، شماره یک، 1398.

    - صفری مقدم، منصور، ملامحمد علی، امیر، قیوم زاده، محمود، «واکاوی تأثیر داوری و میانجی‌گری بر ساختار عدالت ترمیمی و کیفری در فقه اسلامی و حقوق»، فصلنامه مطالعات تطبیقی مذاهب فقهی، دوره دوم، شماره سه، 1401.

    - عباسی، مصطفی، افق‌های نوین عدالت ترمیمی میانجی‌گری کیفری، چاپ اول، تهران، دانشور، 1382.

    - عمید، حسن، فرهنگ فارسی عمید، چاپ نوزدهم، تهران، موسسه انتشارات امیر کبیر، 1379.

    - غلامی دون، حسین، سودانی سادری، بدر، «قلمرو میانجی‌گری کیفری در انواع جرایم در حقوق موضوعه ایران»، فصلنامه پژوهش‌های حقوق جزا و جرم شناسی، دوره هفتم، شماره سیزدهم، 1398.

    - غلامی، احسان، غلامی رزینی، محسن، «فرآیند میانجی گری در ایران و انگلیس»،  فصلنامه دانش انتظامی کردستان، دوره نهم، شماره دو، 1397.

    - فرنام، حکیمه، «انتقادات وارد بر عدالت ترمیمی»، فصلنامه پژوهش های حقوق جزا و جرم شناسی، دوره دهم، شماره بیستم، 1401.

    - کونانی، سلمان، آماده، غلامحسین، «منطق و روش عدالت ترمیمی در مواجهه با جرم و بزهکاری (با نقدی بر رویکرد ترمیمی قانون آیین دادرسی کیفری)»، فصلنامه پژوهش‌های حقوقی قضایی، شماره اول، 1397.

    - ماکسل، گابریل، موریس، الیسون، «عدالت ترمیمی الگوی جدید تفکر درامور کیفری»، ترجمه حسین غلامی، فصلنامه پژوهش حقوق عمومی، دوره پنجم، شماره نهم، 1382.

    - مهدی‌زاد پایدار، عظیم‌زاده، شادی، «بایسته‌های میانجی‌گری کیفری در بوته سیاست تقنینی نوین ایران (با تأکید بر قانون آیین دادرسی کیفری و آیین نامه‌ی میانجی‌گری کیفری)»، فصلنامه علمی ترویجی مطالعات پیشگیری از جرم، دوره دوازدهم، شماره سی و چهارم، 1396.

    - میروحیدی، وحید، مزیدی شرف آبادی، علی، «کارایی عدالت ترمیمی و چالش های اجرایی آن در قوانین کیفری ایران»، فصلنامه حقوقی دانشگاه اصفهان، دوره سوم، شماره چهل و پنجم، 1393.

    - نجفی ابرندآبادی، علی حسین، «از عدالت کیفری کلاسیک تا عدالت ترمیمی»، دوفصلنامه تخصصی دانشگاه علوم اسلامی رضوی، شماره‌های نهم و دهم، 1382.

    - نجفی ابرندآبادی، علی حسین و هاشم بیگی، حمید، دانشنامه جرم‌شناسی، چاپ اول، تهران، انتشارات دانشگاه شهید بهشتی، 1377.

    - نجفی­ ابرندآبادی، علی حسین، میانجی‌گری کیفری: جلوه‌ای از عدالت ترمیمی، دیباچه برکتاب میانجیگری در امور کیفری؛ محمد آشوری، جایگزین‌های زندان یا مجازات‌های بینابین، تهران، نشرگرایش، ۱۳۸۲.

    - نوبهار، رحیم، «شفاعت در حد و تعزیر»، فصلنامه پژوهش حقوق کیفری، دوره دوم، شماره هفتم، 1393.

    - ولیدی، محمدصالح، شرح بایسته‌های قانون مجازات اسلامی در مقایسه و تطبیق با قانون سابق، تهران، انتشارات جنگل، ۱۳۹۲.

    • Biffi, Emanuela, “European Forum for Restorative Justice”, EX POST PAPER RAN RVT and RAN EXIT meeting – Restorative Justice 3-4 December 2019 Dublin, Ireland, The role of restorative justice in preventing and responding to violent extremism, 14/01/2020.
    • Andrew, Ashworth, “Is restorative justice the way forward for criminal justice?”, Oxford Academic, Vol. 54, No.1, 2001.
    • Young, Richard, “Restrotive justice and corporate victims”, In: New Visions of crime victims, edited by Caroline Hoyle and Richard Young, Oxford, Centre for Criminological Research University of Oxford, 2002.
    • Braithwaite, John, “Setting standards for restorative justice”, British Journal of Criminology, Vol. 42, No.3, 2002.

     

    • Young Oran, The Intermediate’s Third Parties in International Crisis, Princeton, Princeton University press, 1976.
    • Bazemore, Gordon, Umberit, Mark, “A Comparison of Four Restorative Conferencing Models”, February 2001, https://www.ncjrs.gov/pdffiles1/ojjdp/184738.