فصلنامه علمی مطالعات  فقه اقتصادی

فصلنامه علمی مطالعات فقه اقتصادی

بررسی فقهی مشروعیت و ماهیت اقتصادی قرارداد فرانچایز

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان
1 گروه حقوق خصوصی، واحد بین المللی کیش، دانشگاه آزاد اسلامی، کیش، ایران.
2 گروه حقوق خصوصی، واحد ورامین_ پیشوا، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران
3 گروه حقوق خصوصی، واحد ورامین_ پیشوا، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.
10.22034/ejs.2026.589145.2195
چکیده
زمینه و هدف: گسترش قراردادهای نوین تجاری در اقتصاد معاصر، پرسش‌های مهمی را درباره قابلیت انطباق این نهادها با مبانی فقه امامیه مطرح ساخته است. هدف این پژوهش، تبیین مشروعیت فقهی قرارداد فرانچایز و تعیین ماهیت حقوقی آن در چارچوب فقه امامیه است.
مواد و روش‌ها: مقاله حاضر توصیفی تحلیلی است. مواد و داده‌ها نیز کیفی است و از فیش‌برداری در گردآوری مطالب و داده‌ها استفاده‌شده است.
ملاحظات اخلاقی: در این مقاله، اصالت متون، صداقت و امانت‌داری رعایت شده است.
یافته‌ها: قرارداد فرانچایز به طور کامل در قالب هیچ‌یک از عقود معین فقهی مانند اجاره، جعاله، وکالت یا شرکت قابل تحلیل نیست، هرچند از برخی عناصر آن‌ها بهره می‌برد. دو رویکرد اصلی در تحلیل فقهی این قرارداد قابل طرح است: نخست، تحلیل آن به عنوان عقد مرکب متشکل از چند رابطه حقوقی مشروع؛ دوم، تلقی آن به عنوان عقدی نامعین و مستحدثه که مشروعیت خود را از عمومات ادله صحت معاملات و قواعدی همچون اصل صحت، حاکمیت اراده و لزوم وفای به عهد می‌گیرد. رویکرد دوم با واقعیت اقتصادی و ساختار حقوقی فرانچایز سازگارتر است، هرچند ویژگی‌های ترکیبی آن نیز قابل انکار نیست.
نتیجه‌: قرارداد فرانچایز از منظر فقه امامیه قراردادی مشروع و عقلایی است که می‌توان آن را در زمره عقود مستحدثه با ماهیتی ترکیبی دانست. اعتبار آن مبتنی بر قواعد عمومی معاملات است و برای کارآمدی در نظام حقوقی ایران، نیازمند تنظیم دقیق قراردادی و تدوین چارچوب‌های تقنینی روشن است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

منابع
منابع فارسی و عربی
-        امامی، حسن (1397). حقوق مدنی، جلد اول: معاملات. تهران: اسلامیه.
-        انصاری، مرتضی (1415ق). المکاسب. قم: کنگره جهانی بزرگداشت شیخ انصاری، ج 3.
-        انصاری، مرتضی (1415ق). المکاسب، کتاب المکاسب و البیع. قم: کنگره جهانی بزرگداشت شیخ انصاری، ج 5.
-        جعفری لنگرودی، محمدجعفر (1387). ترمینولوژی حقوق. تهران: گنج دانش.
-        حسینی عاملی، سیدمحمدجواد (1413ق). مفتاح الکرامة. قم: مؤسسه آل‌البیت.
-        حکیم، سید محسن (1404ق). مستمسک العروة الوثقی. قم: مکتبة آیة الله المرعشی النجفی، ج 9.
-        حلی، حسن بن یوسف (1403ق). تذکرة الفقهاء. قم: مؤسسة آل البیت لاحیاء التراث، ج 2.
-        خویی، سید ابوالقاسم (1410ق). مصباح الفقاهة فی المعاملات. قم: مؤسسة احیاء آثار الامام الخوئی، ج 1.
-        شهید ثانی، زین‌الدین بن علی العاملی (1413ق). مسالک الافهام الی تنقیح شرائع الاسلام. قم: مؤسسة المعارف الاسلامیة، ج 3.
-        صدر، سید محمدباقر (1417ق). اقتصادنا. قم: مؤسسه دارالتعارف للمطبوعات.
-        صفایی، سید حسین؛ امامی، اسدالله (1390). حقوق مدنی: اشخاص و اموال. تهران: میزان.
-        طباطبایی یزدی، سید محمدکاظم (1422ق). العروة الوثقی. قم: دفتر انتشارات اسلامی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ج 2.
-        طباطبایی، سیدعلی (1418ق). ریاض المسائل. قم: مؤسسه آل‌البیت.
-        علامه حلی، حسن بن یوسف (1413ق). قواعد الاحکام فی معرفة الحلال و الحرام. قم: مؤسسة النشر الاسلامی، ج 2.
-        فاضل هندی، محمد بن حسن (1416ق). کشف اللثام عن قواعد الاحکام. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
-        محقق حلی، نجم‌الدین جعفر بن حسن (1408ق). شرائع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام. قم: مؤسسة النشر الاسلامی، ج 2.
-        محقق کرکی، علی بن حسین (1414ق). جامع المقاصد. قم: مؤسسه آل‌البیت.
-        مکارم شیرازی، ناصر (1387). القواعد الفقهیه. قم: مدرسة الامام علی بن ابی‌طالب، ج 1.
-        موسوی بجنوردی، سید محمد (1380). القواعد الفقهیه. تهران: نشر الهادی، ج 1.
-        نجفی، محمدحسن (1404ق). جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام. بیروت: دار احیاء التراث العربی، ج 22.
-        نراقی، احمد بن مهدی (1415ق). عوائد الایام فی بیان قواعد الاحکام. قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
منابع لاتین
-        Blair, Roger D., 2005, & Lafontaine, Francine. The Economics of Franchising. Cambridge: Cambridge University Press.
-        Cornish, William R., 2019, Llewelyn, David, & Aplin, Tanya. Intellectual Property: Patents, Copyright, Trade Marks and Allied Rights. 9th ed. London: Sweet & Maxwell.
-        Davies, Paul L., 2011. Introduction to Company Law. Oxford: Oxford University Press.
-        Mendelsohn, Martin, 2004. The Guide to Franchising. 7th ed. London: Thomson Learning.
-        OECD, 1994. Competition Policy and Vertical Restraints: Franchising Agreements. Paris: Organisation for Economic Co‑operation and Development.
-        WIPO, 2019. Franchising Guide. Geneva: World Intellectual Property Organization.
دوره 8، شماره 2 - شماره پیاپی 29
فصلنامه علمی مطالعات فقه اقتصادی
تابستان 1405
صفحه 302-318