فصلنامه علمی مطالعات  فقه اقتصادی

فصلنامه علمی مطالعات فقه اقتصادی

تحلیل فقهی ضمان اعیان از دیدگاه مذاهب اسلامی

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری، گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، واحد نجف آباد، دانشگاه آزاد اسلامی، نجف آباد، ایران.
2 استادیار، گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، واحد نجف آباد، دانشگاه آزاد اسلامی، نجف آباد، ایران.
10.22034/ejs.2024.447488.1733
چکیده
زمینه و هدف: بسیاری از فقها، ضمان اعیان را عقدی مستقل از ضمان دیون قلمداد کرده و با استناد به عمومات، حکم به صحت ضمان اعیان اعم از مضمونه و غیر مضمونه و نیز درستی بیمه مالی که در تصرف مالک آن است، کرده‌اند. حال سوال این است که این حکم تنها ناظر به اعیان مضمونه همچون عین مغصوب است یا شامل اعیان غیر مضمونه  نیز می‌گردد. هدف از این تحقیق تحلیل فقهی ضمان اعیان از دیدگاه مذاهب اسلامی می‌باشد.
مواد و روش‌ها: مقاله حاضر توصیفی تحلیلی است. مواد و داده‌ها نیز کیفی است و از فیش‌برداری در گردآوری مطالب و داده‌ها استفاده‌شده است.
ملاحظات اخلاقی: در این مقاله، اصالت متون، صداقت و امانت‌داری رعایت شده است.
یافته‌ها: یافته‌ها نشان داد فقها در مورد ضمان یا عدم ضمان اعیان مضمونه اختلاف نظر دارند و به دو گروه مجوزین و مانعین تقسیم می‌شوند؛ لذا جمعی از فقها ضمانت اعیان مضمونه را باطل دانسته و اکثر فقها قائل به اثبات صحت اعیان مضمونه هستند و هر کدام به دلایلی استناد کرده‎اند.
نتیجه: از دید فقهای امامیه فقهای امامیه بر خلاف فقهای عامه، بر اثر انتقالی عقد ضمان و منع انضمام ذمه تأکید خاصی دارند. با انجام شرط ضمن عقد اگر عین تلف شد و مضمون عنه امتناع کرد ضامن باید بپردازد و اشتغال ذمه ضامن صحیح است و در مورد ضمان اعیان مضمونه نیز برخی از فقها این نوع ضمان را به دلیل عمومات صحیح دانسته‌اند.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


  • الشریف، محمدمهدی؛ قاسمی، رضا، «تحلیل ماهیت وآثار ضمان اعیان درفقه وحقوق ایران»، مجله فقه واصول، شماره سوم،1396.
  • موسوی بجنوردی، سید محمد، مقالات فقهی- حقوقی- فلسفی واجتماعی، چاپ سوم، تهران، نشر عروج،1380.

منابع عربی

  • ابن حجر هیتمی، احمد بن محمد بن علی، تحفةالمحتاج فی‌شرح‌المنهاج، جلد پنجم، الطبعه الاولی، قاهره- مصر، النشر دارصادر، 1429.
  • ابن حجر هیتمی، احمدشهاب‌الدین بن‌محمد، الفتاوی الکبری الفقهیة، جلد دوم، الطبعه الثالث، قاهره- مصر، النشرمطبعة عبدالحمید احمد حنفی، 1308.
  • ابن قدامه، عبدالله بن احمد، المغنی، جلد چهارم، الطبعه الاولی، قاهره- مصر، مطبعه المنار، 1348.
  • ابن مفتاح، ابوالحسن عبدالله، المنتزع المختار من الغیث المدرار المفتح لکمائم الازهار من فقه الائمة الاطهار، جلد چهارم، چاپ دوم، قاهره- مصر، چاپ حجازی، 1340
  • ابن‌رشد، محمدبن‌احمد، بدایه‌المجتهدونهایه المقتصد، جلد دوم، الطبعه الاولی، قاهره- مصر، مطبعه الاستقامة، 1995.
  • ابن‌قیم‌جوزیه، اباعبدالله محمدبن‌ابی‌بکر، اعلام الموقعین عن رب‌العالمین، جلد دوم و سوم، الطبعه الثانی، مصر، مطبعه السعده، 1374.
  • بحرالعلوم، سید محمد تقی، بلغه الفقیه، جلد دوم و پنجم، الطبعه الثالث، نجف، چاپ الادب، 1348.
  • بحرالعلوم، عزالدین، بحوث فقیهیه، من محاضرات الشیخ الحلی، جلد دوم، الطبعه الاولی، نجف، مطبعه الآداب،1384.
  • الجزیری، عبدالرحمن، الفقه علی مذاهب الاربعه، جلد سوم، الطبعه الاولی، بیروت – لبنان، النشردار الکتب العلمیة 1424.
  • الحسنی، هاشم معروف، تاریخ الفقه الجعفری، الطبعه الاولی، قم، چاپ دارالغدیر، 1425.
  • الحطاب، ابو عبدالله محمد بن محمد، مواهب الجلیل شرح مختصر خلیل، جلد پنجم، الطبعه الثالث، بیروت، دار عالم الکتب،1423.
  • السرخسی، ابوبکرمحمدبن‌احمدبن ابی سهل، اصول السرخسی، جلد نوزدهم، قاهره– مصر، الطبعه الاولی، چاپ دارالکتب ‌العربی، 1372.
  • السنهوری، عبدالرزاق، مصادرالحق فی فقه الاسلامی، جلد اول، چاپ اول، تهران، انتشارات خرسندی، 1391.
  • الشیرازی، ابوالسحق ابراهیم بن‌علی، المهذب، جلد سیزدهم، الطبعه الاولی، ریاض- عربستان، دار الصمیعی للنشر و التوزیع،1421.
  • الشیروانی، شیخ عبدالحمید، حاشیه الشیروانی، جلد پنجم، الطبعه الثانی، بیروت- لبنان، النشر دار صادر،1414.
  • طباطبائی یزدی، سید محمدکاظم‌بن‌عبدالعظیم، العروة‌الوثقی، چاپ سوم، تهران، مطبعه اسلامیه، 1373.
  • العاملی، سید جواد بن‌محمد، مسالک الافهام، چاپ دوم، قم، مؤسسه معارف اسلامی، 1379.
  • العاملی، سید جواد بن‌محمد، مفتاح الکرامه فی شرح قواعد العلامه، جلد پنجم، چاپ دوم، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم،1323.
  • عبدالوهاب، محمدبن عبدالوهاب، مختصر الانصاف وشرح الکبیر، الطبعه الاولی، بیروت- لبنان، المتبع السافیه،1420.
  • علامه حلی، حسن بن یوسف بن علی بن مطهر، تذکرة الفقها، جلد دوم، چاپ هفتم، تهران، انتشارات مکتبة المرتضویه، 1388.
  • القرافی، ابوالعباس احمد بن ادریس، الفروق النوارالبروق فی انواء الفروق، جلدسوم، الطبعه الاولی، بیروت- لبنان، وزارت الاوقاف السعودیه،1344.
  • محقق حلى، جعفر بن حسن،شرایع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام، چاپ نهم، تهران، استقلال، 1417.
  • المطیعی، محمدنجیب، التکملة الثانیه شرح المجموع المهذب، جلد سیزدهم، الطبعه الاولی، مصر، مطبعه الائمه، 1444.
  • المهدی لدین الله، احمدبن عیسی بن المرتضی، البحر الزخار الجامع لمذاهب علماء المصار، جلد پنجم، چاپ اول، قم، چاپ محمدیه،1368.
  • الموصلی، عبدالله بن محمود بن مودود، الاختیار لتعلیل المختار، جلد دوم، الطبعه الاولی، مصر، مطبعه مصطفی البابی الحلبی،1370.
  • النجفی، شیخ محمد‌حسن‌، جواهر الکلام فی شرح احکام الاسلام، جلد چهارم و چهل و یکم، الطبعه السادس، قم، مطبعه السید مرتضی، 1312.
  • النووی، ابوزکریایحیی، منهاج الطالبین، جلد پنجم، الطبعه الثانی، مصر، مطبعه‌المیضیه، 1315.