فصلنامه علمی مطالعات  فقه اقتصادی

فصلنامه علمی مطالعات فقه اقتصادی

جایگاه و کارکرد ‌قراردادهای ‌احتمالی از منظر فقهی و حقوقی

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان
1 گروه حقوق، واحد بین‌المللی کیش، دانشگاه آزاد اسلامی، جزیره کیش، ایران.
2 استادیار، گروه حقوق خصوصی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد تهران جنوب، تهران، ایران.
3 استادیار، گروه حقوق خصوصی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد کرج، کرج، ایران.
4 استادیار، گروه حقوق خصوصی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد تهران شمال، تهران.
10.22034/ejs.2024.484577.1964
چکیده
زمینه و هدف: در قانون ‌مدنی ‌ایران عقد احتمالی تعریف نشده است. با این‌وجود مصادیق این عقد هم در ‌قانون‌مدنی و هم در ‌عرف‌جامعه وجود دارد. نویسندگان حقوق، درخصوص تعریف عقداحتمالی ‌اختلاف‌نظر دارند. با توجه به اینکه نظام حقوقی ایران منبعث از فقه می‌باشد، هدف بررسی جایگاه عقد احتمالی است. 
مواد و روشها: این تحقیق از نوع نظری بوده و به روش توصیفی – تحلیلی صورت گرفته است.
ملاحظات اخلاقی: در تحقیق حاضر، اصل امانتداری، صداقت، بی‌طرفی و اصالت اثر رعایت شده است.
 یافتهها: نقض اصل لزوم تعیین قطعی عوضین و در نتیجه غرری بودن معاملات مذکور مبنای تردید نسبت به اعتبار عقداحتمالی است. با این ‌وجود، مصادیقی از این عقود در ‌فقه‌اسلامی مطرح، که جایگاه و مبانی صحت عقد احتمالی را مورد پذیرش قرار داده است.
نتیجه: امروزه معاملاتی در جامعه واقع می‌گردند که تعیین قطعی و معلوم نمودن عوضین در قراردادها، احتمال حصول ضرر را برای طرفین دارد و در عرف‌معاملاتی برای دفع این ضرراحتمالی، بناچار تعیین عوض یا عوضین را بر مبنای معیار ثابتی به آینده موکول می‌نمایند و ‌‌‌نه‌تنها عرف و طرفین معامله از این قراردادها استقبال می‌کنند؛ بلکه برخی از این قراردادها مورد پذیرش قانون نیز واقع گردیده است‌‌ مانند قراردادهای ‌بیمه‌ حوادث. عرف عقد احتمالی را غرری ندانسته و یا آن را موثر نمی‌داند و مصادیقی از قراردادهای احتمالی را در بین مردم رواج داشته و در فقه و قانون وجود دارد.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


  • آقایی، بهمن (1382)، فرهنگ حقوقی بهمن، انگلیسی- فارسی، جلددوم، کتابخانه گنج‌ دانش.
  • انصاری، مرتضی، (1367). مکاسب. قم: انتشارات‌علامه، جلدسوم.
  • بجنوردی، محمد ، (1360).‌ قواعد‌فقه. تهران: انتشارات‌کتاب‌فروشی اسلامی.
  • جعفری‌لنگرودی، محمدجعفر. (1369). حقوق‌تعهدات، تهران: انتشارات‌ دانشگاه ‌تهران، جلداول.
  • جعفری‌لنگرودی، محمدجعفر، (1387) تأثیر اراده در حقوق ‌مدنی، انتشارات‌ گنج ‌دانش، چاپ‌دوم.
  • جعفری‌لنگرودی، محمدجعفر، (1389) حقوق‌تعهدات، انتشارات ‌گنج‌ دانش، چاپ‌چهارم.
  • جعفری‌لنگرودی، محمدجعفر، (1384) الفارق، جلدچهارم، تهران: کتابخانه گنج‌دانش.
  • سیاح، احمد، (1387) فرهنگ بزرگ جامع نوین، نشراسلام، چاپ‌هشتم، جلددوم.
  • شهیداول، م. ، (1308). قواعد. قم: انتشارات ‌دارالهادی، چاپ‌دوم.
  • شهید ثانی، ز. د. ، (1403). الروضه­البهیه. قم. انتشارات ‌دارالهادی، چاپ‌اول.
  • طوسی، محمدبن‌جعفر، (1414) خلاف، دفتر انتشارات‌اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ‌اول.
  • عمید، حسن؛ (1384) فرهنگ فارسی عمید (جیبی)، تهران، موسسه انتشارات‌امیر کبیر،چاپ‌سی‌وسوم.
  • کاتوزیان، ناصر(1376). حقوق‌مدنی، ‌قواعد‌عمومی قراردادها، جلداول، چاپ‌ چهارم، شرکت انتشار، تهران.
  • کاتوزیان، ناصر (1385)‌ قواعد ‌عمومی‌حقوق‌قراردادها، شرکت سهامی انتشار، جلداول، چاپ ‌هفتم.
  • گیلانی (معروف به میرزای‌قمی)، میرزا ابوالقاسم، (1371) مؤسسه کیهان، چاپ ‌اول، جلداول.
  • محقق‌داماد، سیدمصطفی (1388)، نظریۀ عمومی شروط و التزامات در حقوق ‌اسلامی، چاپ‌اول، قم، مرکز نشر علوم ‌اسلامی.
  • مراغه‌ای، سیدمیرعبدالفتاح، (1417) عناوین‌الفقهیة، جلددوم، قم، دفتر انتشارات ‌اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علیمه قم، چاپ‌اول.
  • مرقس‌، سلیمان‌، الوافی‌ فی‌ شرح‌ القانون‌ المدنی‌ (٣) فی‌ العقود المسماۀ، المجلد الاول‌، عقد البیع‌، الطبعه‌ الخامسه‌، منشورات‌ الحلبی‌ الحقوقیه‌، بیروت‌ ـ لبنان‌، ١٩٩٠
  • نایینی، م. ح. ، (1290). منیه­المطالب. قم: انتشارات ‌مکتب ‌محمدیه.
  • نراقی، ملا ‌احمد، (1417) عوائدالایام، انتشارات دفتر تبلیغات حوزه علمیه قم، چاپ‌اول.

ب. مقالات

  • پیرهادی، محمدرضا، (1388) عقد احتمالی با تأکید بر بیع ‌احتمالی، تهران، فصلنامه دانشکده حقوق‌ دانشگاه آزاد، شماره‌‌5، 6و7.
  • حیدری، عرفان، (1399) اصل اباحه و اصل حلیت در فقه و حقوق، فقه و حقوق‌نوین، شماره‌چهارم.
  • رحیمی، حبیب‌الله و محمودزاده، خسرو، (1393) مبانی نظریه اعتبار عقد احتمالی (مطالعه تطبیقی در حقوق ‌ایران و مصر)، پژوهش­های‌حقوق ‌تطبیقی، دوره‌هجدهم، شماره ‌دوم.
  • شادباد، ابراهیم ‌ناصر و همکاران (1400)، چالش­های ‌استقلال یا ‌عدم ‌استقلال عقد ‌‌احتمالی، فصلنامه مطالعات فقه و حقوق‌اسلامی، سال‌سیزدهم، شماره‌‌ چهاردهم.
  • طباطبایی، سیدمحمدصادق و کیانی، روح اله،(1392) بازتاب­های‌اصل‌صحت در فقه وحقوق، پژوهش­های ‌فقه و حقوق ‌اسلامی، شماره‌‌سی‌ودوم.
  • عابدیان، سیدحسن و اصغری، فریده، (1393) غبن در آیینه فقه و قانون، مطالعات فقهی و فلسفی، شماره‌‌ نوزدهم.
  • قاسمی، محمدعلی، (1387)‌ بررسی‌ مبانی فقهی قاعده نفی عسر وحرج، الهیات و حقوق، شماره 27
  • قریشی، سیدمهدی و علیپور قوشچی، سلمان، (1396) کاربرد قاعده عسروحرج در تعدیل قرارداد، مطالعات حقوق، شماره‌‌ شانزدهم.
  • موسویان، سیدعباس (1386) صکوک مزارعه و مساقات؛ ابزارمالی مناسب برای توسعه بخش کشاورزی ‌ایران، اقتصاد اسلامی، ‌سال‌ هفتم تابستان، شماره ‌‌بیست‌ و ششم.
  • محقق‌داماد، سیدمصطفی ، نعمت‌اللهی، اسماعیل، (1385) عهدی یا تملیکی بودن اجاره اشخاص، نشریه نامه مفید، شماره‌ دوم.
  • نورمحمدی، علی، (1388) وفای به عهد، نشریه بشارت، شماره‌ هفتادم.

منابع‌ عربی

  • السنهوری، عبدالرزاق احمد، (1998) نظریة العقد، منشورات الحلبی الحقوقیة، الطبعة الثانیة.
  • السنهوری، عبدالرزاق‌احمد،1998ا، لنظریه ‌العامه ‌التزامات، النظریه ‌العقد، الجز الاول، الطبعه ‌اثانیه، المنشورات ‌الحلبی ‌الحقوقیه، بیروت-لبنان.
  • عاملی، محمدبن مکی، (1314) القواعد و الفوائد، نشرجامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ‌اول.
  • نجفی، شیخ ‌محمد حسن،(1404) جواهرالکلام، بیروت، انتشارات‌ دارالاحیاء التراث العربی، جلد بیست‌ودوم.