فصلنامه علمی مطالعات  فقه اقتصادی

فصلنامه علمی مطالعات فقه اقتصادی

نقد انسان اقتصادی با نگاهی به فقه

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری حقوق خصوصی، واحد قائم شهر، دانشگاه آزاد اسلامی، قائم شهر، ایران.
2 دانشیار، گروه حقوق خصوصی، واحد تهران غرب، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران
3 استادیار گروه حقوق خصوصی، واحد قائمشهر، دانشگاه آزاد اسلامی، قائمشهر، ایران
10.22034/ejs.2024.476623.1937
چکیده
زمینه و هدف: انسان اقتصادی از موضوعات مهم اقتصاد لیبرال کلاسیک است که محل بحث و اختلاف نظر است. بر همین اساس، هدف مقاله حاضر، بررسی این سوأل است که مولفه‌های انسان اقتصادی چیست؛ و از منظر فقهی چه نقدهایی به مفهوم انسان اقتصادی وارد است.
مواد و روش‌ها: مقاله حاضر توصیفی تحلیلی است. مواد و داده‌ها نیز کیفی است و از فیش‌برداری در گردآوری مطالب و داده‌ها استفاده‌ شده است.
ملاحظات اخلاقی: در این مقاله، اصالت متون، صداقت و امانت‌داری رعایت شده است.
یافته‌ها: یافته‌ها نشان داد کسب منفعت شخصی، لذت‌گرایی و محاسبه‌گر و عقلایی بودن، از مهمترین ویژگی‌های انسان اقتصادی است. به مولفه های مورد اشاره نقدهایی وارد است؛ از جمله اینکه، انسان صرفاً درصدد کسب منفعت شخص نیست؛ بلکه دارای امیالی در راستای کسب منفعت جمعی نیز می‌باشدکه در مفهوم انسان اقتصادی نادیده گرفته شده است. علاوه بر این، انسان صرفاً لذت‌گرا نبوده و دارای ابعاد روحی نیز می‌باشد و در نهایت اینکه محاسبه‌گرایی انسان، مطلق نبوده و با محدودیت‌هایی مواجه است که امکان بهترین انتخاب را از وی سلب می‌کند.  از منظر فقهی نیز دو اصل استفاده بهینه از امکانات در راستای لذت توأمان مادی و معنوی و ایجاد منعفت و خیر عمومی به نحوی که عدالت برقرار شود مهمترین ویژگی‌های انسان اقتصادی است.
نتیجه: در بینش اسلامی، بر خلاف اندیشه غربی که تنها به لذت‌طلبی و کام جویی مادی حداکثری می‌اندیشد، هدف نهایی رسیدن به سعادت حقیقی کمال مطلوب و قرب الهی است. به نظر لازم است در مولفه‌های انسان اقتصادی در معنای لیبرال کلاسیک آن تغییر صورت گیرد.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


  • ایروانی، جواد، «انسان اقتصادی از دیدگاه قرآن»، مجله پژوهش‌ها و آموزه‌های قرآنی، شماره پانزده، 1391.
  • بافنده ایماندوست، صادق، «بررسی جایگاه انسان اقتصادی در اقتصاد متعارف»، دو فصلنامه علمی مطالعات اقتصاد اسلامی، شماره اول، 1400.
  • برونوفسکی، جیکوب؛ مازلیش، بروس، سنت روشنفکری در غرب از لئوناردو تا هگل، ترجمه لیلا سازگار، چاپ اول، تهران، نشر آگاه، 1379.
  • بلاگ، مارک، اقتصاددانان بزرگ جهان، ترجمه حسن گلریز، چاپ اول، تهران، نشر نی، 1375.
  • بلاگ، مارک، روش شناسی علم اقتصاد، ترجمه غلامرضا آزاد، چاپ اول، تهران، نشر نی، 1380.
  • بهمن پور، محمد سعید، فراز و نشیب عقلانیت، چاپ اول، تهران، انتشارات نوادر، 1379.
  • تامس جونز، ویلیام، خداوندان اندیشه سیاسی، ترجمه علی رامین، جلد دوم، چاپ سوم، تهران، انتشارات امیر کبیر، 1392.
  • تفضلی، فریدون، تاریخ عقاید اقتصادی (از افلاطون تا دوره معاصر)، چاپ دوم، تهران، نشر نی، 1375.
  • جابری، علی، «علم اقتصاد متعارف و خودگروی لذت گرایانه»، نشریه معرفت اقتصادی، سال اول، شماره اول، 1389.
  • دادگر، یدالله؛ عزتی، مرتضی، «عقلانیت در اقتصاد اسلامی»، فصلنامه پژوهش‌های اقتصادی، شماره‌های نهم و دهم، 1383.
  • رابینــز، اســتیفن، پــی، مــدیریت رفتــار سازمانی، ترجمه فرزاد امیـدواران، چاپ دوم، تهـران، مؤسسـه کتاب مهربان نشر، 1384.
  • رافائل، دیوید، آدام اسمیت، ترجمه عبدالله کوثری، چاپ دوم، تهران، انتشارات طرح نو، 1375.
  • ریچلز، جیمز، فلسفۀ اخلاق، ترجمۀ آرش اخگری، چاپ سوم، تهران، انتشارات حکمت، 1387.
  • ژید، شارل؛ ریست، شارل، تاریخ عقاید اقتصادی، ترجمه کریم سنجابی، جلد دوم، چاپ اول، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، 1370.
  • ساندلین، بو؛ مکائیل تراتوین، هانس؛ وندارک، ریچارد، تاریخ مختصر اندیشه‌های اقتصادی، ترجمه حمید رضا ارباب، چاپ دوم، تهران، نشر نی، 1396.
  • علم الهدی، سیدناصر؛ توکلی، محمد جواد، نقد و بررسی سیر تحول اندیشه انسان اقتصادی در اقتصاد متعارف، مجله معرفت، شماره دویست و هیجدهم، بهمن 1394 .
  • فولی، دانکن، مغا‌لطه‌ آدام‌ اسمیت‌ (رهنمودی به‌ الهیا‌ت‌ اقتصا‌دی)، ترجمه علی سعیدی و حمیدرضا مقصودی، چاپ اول، تهران، انتشارات دانشگاه امام صادق (ع)، 1392.
  • قحف، منذر، «مروری بر الگوهای اقتصاد اسلامی»، ترجمه سیدحسین میرمعزّی، نشریه اقتصاد اسلامی، شماره بیست و یک، 1385.
  • قدیری اصل، باقر، سیر اندیشه اقتصادی، چاپ اول، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، 1386.
  • کوتر، رابرت؛ ویولن، تامس، حقوق و اقتصاد، ترجمـه یدالـه دادگـر و حامـد اخـوان هزاوه، چاپ اول، همدان، انتشارات نور علم، 1388.
  • محتشم دولتشاهی، طهماسب، مبانی علم اقتصاد (اقتصاد خرد و اقتصاد کلان)، چاپ بیست و پنجم، تهران، انتشارات خجسته، 1385.
  • مشهدی احمدی، محمود، «معنا و مفهوم نهاد در اقتصاد نهادگرا نگاهی به اختلافات موجود بین نهادگرایی قدیم و جدید و نقش نهادها در مناسبات اقتصادی»، نشریه پژوهشنامه اقتصادی، شماره اول، 1392.
  • منظور، داود؛ سعیدی، علی؛ مقصودی، حمیدرضا؛ اصول موضوعه حاکم بر رفتار انسان اقتصادی از منظر معرفت دینی، مجله: پژوهش‌ها و سیاست‌های اقتصادی، شماره شصت و پنجم، بهار 1392.
  • میل، جان استوارت، فایده گرایی، ترجمه مرتضی مردی­ها، چاپ هشتم، تهران، نشر نی،1398.
  • میل، جان استورات، درباره آزادی، ترجمه جواد شیخ الاسلامی، چاپ سوم، تهران، انتشارات بنگاه نشر، 1358.
  • نصیری، علی­اصغر، «بررسی مناسبات امنیت اقتصادی متعالی و آزادی اقتصادی متعالی در نظام اقتصادی اسلام»، فصلنامه سیاست متعالیه، شماره بیست و هفت، 1398.
  • نیاستی، حسین؛ نیک‌نژاد، جواد؛ عالم زاده، محمد، حقوق اقتصادی از منظر فقه با تاکید بر انسان اقتصادی، مطالعات فقه اقتصادی سال چهارم پاییز شماره سوم، 1401.
  • هادوی‌نیا، علی­اصغر، انسان اقتصادی از دیدگاه اسلام، چاپ اول، تهران، سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، 1382.

 

 

 

منابع عربی

  • اصفهانی، محمدحسین، حاشیه کتاب الکاسب، تحقیق شیخ عباس محمدآل سباع، چاپ اول، قم، انتشارات ذوی القربی، ۱۴۱۸.
  • خمینی، سید روح‌الله، صحیفه نور، جلد بیست و یکم، تهران، وزارت ارشاد، 1361.
  • صدر، سیدمحمدباقر؛ االانسان المعاصر و الشکلة االاجتماعیة؛ کویت: منشورات دارالتوحید، 1388.
  • طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ پنجم، ۱۴۱۷.
  • طباطبایی، سید محمدحسین، رسائل سبعه(رساله اعتباریات)، جلد اول، چاپ اول، تهران: بنیاد علمی و فکری استاد علامه سید محمد حسین طباطبایی، چاپ حکمت، 1362.
  • طوسى، خواجه نصیر الدین، تجرید الاعتقاد، چاپ اول، دفتر تبلیغات اسلامی، 1407.
  • مجلسی، محمدتقی، بحارالانوار، جلد اول، چاپ سوم، دارالاسالمیه، قم، 1415.

منابع لاتین

  • Becker, Gray, The Economic Approach to Human Behavior, 1nd Edition, New York,New York University Press,1986.
  • Kirchgasner, Gebhard, Homo Oeconomicus The Economic Model of Behavior and Its Application in Economics and Other Social Sciences,2 Edition, New York: Publisher Springer,2008.
  • Simon, Herbert A, »A Behavioral Model of Rational Choice«, The Quarterly Journal of Economics, No.1,1955.
  • Simon, Herbert A, Reason in Human Action, 2nd Edition, California: Stanford University Press,1983.