فصلنامه علمی مطالعات  فقه اقتصادی

فصلنامه علمی مطالعات فقه اقتصادی

تحلیل استناد به عدالت، در آثار فقهی و آراء قضایی در حقوق مالی زوجه

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری فقه و حقوق خصوصی، دانشگاه شهید مطهری، تهران، ایران.
2 استاد گروه فقه و حقوق خصوصی، دانشگاه شهید مطهری، تهران، ایران.
3 دانشیار گروه حقوق، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران.
4 دانشیار گروه فقه و حقوق خصوصی، دانشگاه شهید مطهری، تهران، ایران.
10.22034/ejs.2024.481155.1952
چکیده
زمینه و هدف: عدالت به معنای رعایت استحقاق‌ها، جایگاه و نقش آن، همیشه در استنباط‌های فقهی و تفسیر و اجرای قوانین محل بحث بوده است. هدف مقاله حاضر شناخت اهمیت و جایگاه عدالت در مراحل مختلف استنباط، تفسیر و اجرای قوانین در حقوق مالی و غیر مالی زوجه و معرفی عرف از نگاه درون فقهی به‌عنوان معیاری برای تشخیص عادلانه بودن حکم و یا رأی در حوزه حقوق مالی و غیر مالی زوجه است.
مواد و روش‌ها: روش مقاله توصیفی تحلیلی است. مواد و داده‌ها کیفی است و از فیش‌برداری کتابخانه‌ای در گردآوری مطالب استفاده شده است.
ملاحظات اخلاقی: در نگارش مقاله، اصالت متون، صداقت و امانت رعایت شده است.
یافته‌ها: با توجه به‌علت حکم بودن عدالت، جنبه ایجابی و سلبی آن به‌صورت کلی و بخصوص در حقوق مالی و غیر مالی زوجه مورد استناد فقها بوده است. در آراء مختلف قضایی نیز دادرسان در مقام تفسیر و اجرای قانون به عدالت عنایت ویژه‌ای داشته‌اند.
نتیجه: با توجه به زیربنای قانون تشریع بودن عدالت و استناد زیاد فقها به آن در نوشته‌های فقهی، می‌تواند یک قاعده استنباطی در مقام استنباط و در مقام تفسیر و اجرای قانون باشد و همچنین با توجه به متون دینی، عرف می‌تواند معیار تشخیص عادلانه و ظالمانه بودن حکم در حقوق مالی و غیر مالی زوجه قرار گیرد.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


منابع فارسی:
 جعغری‌لنگرودی، محمد‌جعفر«مقدمه عمومی علم حقوق »، چاپ هفتم، تهران، انتشارات گنج دانش، 1383.
-............................ «حقوق اسلام»، چاپ اول، تهران، گنج دانش، ش 1358.
- خلیل جر، «فرهنگ لاروس»، ترجمه سید حمید طبیبیان، تهران، چاپ سیزدهم، تهران، چاپ سپهر، 1382.
- مشکینى، میرزا على، مصطلحات الفقه، «مصطلحات الفقه» قم، موسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، 1392.
- مطهری، مرتضی، «نظام حقوق زن در اسلام»، چاپ 33، تهران، صدرا ،1381.
-شبیری زنجانى، موسى، « کتاب نکاح»، تهران، اول، مؤسسه پژوهشى راى‌پرداز، 1419.
-شریف رضی، محمد حسین، ترجمه محمد دشتی، «ترجمه نهج البلاغه»، چاپ 3، قم، موسسه تحقیقاتی امیر المومنین، 1391.
-قابل، هادی، «قاعده عدالت و نفی ظلم، به ضمیمیه گفتگو با آیت‌الله صانعی»، قم، اول، انتشارات فقه الثقلین، 1390.
-علی اکبریان، حسنعلی، قاعده یی عدلت در فقه امامیه، چاپ اول، قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، 1386
-نقیبی، سیـد ابوالقاسم، «بررسی قـاعده قضـایی «الحاکم ولی الممتنع» و کاربرد آن در حقوق خانواده»، فصل‌نامه دیدگاه‌های حقوق قضایی، شماره 66 ، تابستان 1393، ص 169-190.
منابع عربی
- ابن منظور، ابوالفضل، «لسان العرب»، ج 11، بیروت، دارالفکر للطباعة و النشر و التوزیع، بی‌تا.
- اصفهانى، راغب، «مفردات ألفاظ القرآن»، اول، لبنان، دار العلم - الدار الشامیة، 1412.
- اصفهانى، فاضل هندى، «کشف اللثام و الإبهام عن قواعد الأحکام»، ج7، اول،  قم، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1416.
- بحرانى، یوسف «الحدائق الناضرة فی أحکام العترة الطاهرة»، ج24، اول، قم، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1405.
- جبران مسعود، « الرائد»، دوم، بیروت، دارالعلم للملایین، 1967.
- جزرى، ابن اثیر، «النهایة فی غریب الحدیث و الأثر»، اول، قم، مؤسسه مطبوعاتى اسماعیلیان.
- جوهرى، اسماعیل بن حماد، «تاج اللغة و صحاح العربیة»، ج 5، اول، بیروت، دار العلم للملایین، 1410.
- حلی (علامه)، حسن بن یوسف، «قواعد الاحکام»، ج 1، اول،  قم، دفتر انتشارات اسلامی، 1413.
- حلی (محقق)، جعفر بن حسن ، «شرایع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام»، تحقیق عبدالحسین محمدعلی بقال، ج4، دوم، قم، موسسه اسماعیلیان، 1408.
- حلّى (ابن فهد حلی) احمد بن محمد، «المهذب البارع فی شرح المختصر النافع»، ج4، اول، قم، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1407.
- حمیرى، نشوان بن سعید، «شمس العلوم و دواء کلام العرب من الکلوم»، اول، بیروت، دار الفکر المعاصر 1420.
- خمینى، روح اللّه موسوى، «کتاب البیع»، اول، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى قدس سره، 1421.
- خمینى، مصطفى موسوى، «العوائد و الفوائد»، اول، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى قدس سره، بی تا.
- خوانساری، احمد بن یوسف، «جامع المدارک فی شرح مختصر النافع»، ج 3، دوم، قم، موسسه اسماعیلیان، 1405.
- خویى، ابوالقاسم موسوى، «موسوعة الإمام الخوئی»، اول، قم، مؤسسة إحیاء آثار الإمام الخوئی ره، 1418.
- دزفولى، مرتضى بن محمد امین انصارى، «کتاب المکاسب»، ج1، بی جا، کنگره جهانى بزرگداشت شیخ اعظم، بی تا.
- زمخشرى، ابو القاسم، محمود بن عمر، «الفائق فی غریب الحدیث»، اول،  بیروت، دارالکتب العلمیه، 1417.
- فراهیدى، خلیل بن احمد، «کتاب العین»، ج 8، دوم ، قم، نشر هجرت، 1410.
- قرشى، على اکبر، «قاموس قرآن»، ج 4، ششم، تهران، دار الکتب الإسلامیة، 1412.
- مصطفوى، حسن، «التحقیق فی کلمات القرآن الکریم»، ج 8، اول، تهران،  مرکز الکتاب للترجمة و النشر، 1402.
- نراقی، احمد بن محمد مهدی، «مستند الشیعه فی احکام الشریعه»، اول، قم، موسسه آل البیت علیه السلام، 1415.
- همدانى، رضا بن محمد هادى، «مصباح الفقیه»، ج 14، اول، قم، مؤسسة الجعفریة لإحیاء التراث و مؤسسة النشر الإسلامی، 1416.
-ابن ادریس، محمدبن منصور، «اجوبه مسائل و رسائل فی مختلف فنون المعرفه»، تحقیق سید محمد مهدی موسوی خرسان، چ اول، قم، دلیل ما، 1429.
-ابن علامه، فخرالمحققین، «ایضاح الفوائد فی شرح الاشکالات القواعد»، چاپ اول، قم، المطبعه العلمیه، 1389.
- مفید، محمّد بن محمد بن نعمان، «المقنعة»، اول، قم، کنگره جهانى هزاره شیخ مفید -رحمة الله علیه، قم، اول، 1413.
- عاملی، جواد بن محمد، «مفتاح الکرامه فی شرح القواعد العلامه»، اول،  قم، دفتر انتشارات اسلامی، 1419.
-حکیم، محسن طباطبایى، «مستمسک العروة الوثقى»، اول، قم، مؤسسة دارالتفسیر، 1416.
- انصارى، مرتضى، «کتاب النکاح»، اول، قم، کنگره جهانى بزرگداشت شیخ اعظم انصارى، 1415.
-رشتی، حبیب‌الله، «فقه الامامیه – قسم الخیارات»، چ یکم. قم، کتابفروشی داوری، 1407.
-روحانی، محمدصادق، «زبده الاصول»، بی جا، بی تا.
- خوئی، ابوالقاسم، «مصباح الفقاهه فی المعاملات»، مقرر محمد علی توحیدی ، ج 1،  اول، قم، انصاریان ، 1417.
-شریف مرتضى، على بن حسین موسوى، «الانتصار فی انفرادات الإمامیة»، اول، قم، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1415.
- ......................«رسائل الشریف المرتضى»، اول، قم، دار القرآن الکریم، 1405.
-صدر، محمدباقر، «اقتصادنا»، اول، قم، دفتر تبلیغات اسلامى - شعبه خراسان، اول، 1417.
-طوسى، محمدبن حسن، « الجمل و العقود فی العبادات»، اول، مشهد، مؤسسه نشر دانشگاه فردوسى مشهد، 1387.
-..................................، «المبسوط فی فقه الإمامیة»، سوم، تهران، المکتبة المرتضویة لإحیاء الآثار الجعفریة، 1387.
-عاملی، زین الدین بن علی، «مسالک الافهام الی تنقیح شرایع الاسلام»، اول، قم، موسسه معارف الاسلامیه ، 1413.
-عاملی کرکی، «جامع المقاصد فی شرح القواعد»، ج 5، دوم، قم، موسسه آل البیت علیه‌السلام، 1414 ه ق.
-عراقى، على کزازى، «کتاب القضاء»، اول، قم، چاپخانه مهر، بی‌تا.
-قمی، میرزا ابوالقاسم، «جامع الشتات»، ج 3، اول، تهران، موسسه کیهان، 1413.
-مامقانى، محمد حسن، «حاشیة على رسالة فی العدالة»، قم، مجمع الذخائر الإسلامیة، 1350.
-منتظری، حسین علی، «رساله احتکار و تسعیر»، ج 2، قم، نشر تفکر، 1415.
-مکارم، ناصر، «کتاب النکاح»، ج4، چاپ اول، قم، انتشارات مدرسه امام على‌بن ابى طالب علیه السلام، اول، 1424
-نائینى، محمد حسین، « القواعد الفقهیة»، بی‌جا، بی تا.
نایینی، محمدحسین، «اجودالتقریرات»، تحریر سیدابوالقاسم خویی، چاپ 2، قم، موسسه مطبوعاتی دینی قم،1410.
-نجفى، محمد حسن، «جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام»، هفتم، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، 1404.
-نجفى، کاشف الغطاء، حسن بن جعفر، «أنوار الفقاهة»، اول، نجف اشرف، مؤسسه کاشف الغطاء، 1422.
-یزدى، محمدکاظم، «العروة الوثقى مع التعلیقات»، اول، قم، مدرسه امام علی(ع)، 1428.
- ....................، «حاشیه المکاسب»، ج1، دوم،  قم، موسسه اسماعیلیان، بی‌تا.