فصلنامه علمی مطالعات  فقه اقتصادی

فصلنامه علمی مطالعات فقه اقتصادی

نظم عمومی و اخلاق حسنه اقتصادی از منظر منابع فقهی و حقوق ایران

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد ورامین_ پیشوا، ورامین، ایران.
2 استادیار گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد ورامین_ پیشوا، ورامین، ایران.
10.22034/ejs.2023.415996.1549
چکیده
زمینه و هدف: نظم عمومی و اخلاق حسنه دو مفهوم عام می­ باشند که در حوزه­های مختلف حقوقی از جمله قراردادها و ... دارای آثار مهمی می­ باشند. هدف از پژوهش حاضر بررسی و تبیین مفاهیم، اقسام، مصادیق، کارکردها و آثار نظم عمومی و اخلاق حسنه اقتصادی در نظام حقوقی ایران و فقه امامیه می­ باشد.
 
مواد و روش­ ها: این تحقیق از نوع نظری بوده و ‌روش آن به صورت توصیفی تحلیلی می‏باشد و ابزار جمع ‏آوری اطلاعات نیز بصورت کتابخانه‏ ای است.
 
یافته­ ها: یافته­ های پژوهش حاضر نشان می­دهد که، نظم عمومی اقتصادی و اخلاق حسنه اقتصادی در فضای نظام حقوقی ایران و فقه امامیه منبع اصول و قواعد محسوب می­شوند. در واقع، کارکرد این دو مفهوم، صرفاً یک کارکرد سلبی در جهت «نفی» نیست؛ بلکه این دو مفهوم می­توانند کارکرد ایجابی نیز داشته باشند.
 
ملاحظات اخلاقی: در تمام مراحل نگارش پژوهش حاضر، ضمن رعایت اصالت متون، صداقت و امانت­داری رعایت شده است.
­­­­­
نتیجه:  نظم عمومیِ اقتصادیِ منبع، با توجه به شاخصه متنی بودن آن، با قانون ـ همان ابزار دولتی ـ تطبیق پیدا می­کند، اما متفاوت از آن است، زیرا از یک سو مفاد همه مواد قانونی، جزء نظم عمومی اقتصادی تلقی نمی­شوند. اخلاق حسنه اقتصادیِ منبع، متنی نیست و همین نکته، کارکرد ایجابی آن را تأثیرگذارتر می­کند؛ منبعی که فراتر از متن، محل ظهور و کشف قواعد و اصول حقوقی است، هم خلأ متنی را جبران می­کند و هم انعطاف ­پذیری نظام حقوقی و خروج آن از تصلب را نتیجه می­دهد.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


  • افسای، محمدجعفر، «انفاق از منظر قرآن و عترت»، مجله فرهنگ کوثر، شماره هفتاد و دوم، زمستان 1386.
  • امامی، اسدالله، عبدی، صادق، « تحلیل مبانی فقهی حقوقی شرط عدم مسئولیت قراردادی»، مجله مجتمع آموزشی قم، سال اول، شماره دوم، تابستان 1378.
  • الانصاری، الشیخ مرتضی، المکاسب، قم، نشر اسماعیلیان، 1382.
  • برازش، علیرضا، تفسیر اهل البیت علیه­السلام، ترجمه سیدرسول بهشتی‌نژاد،هابیل جوانی، مصطفی خلاش، جلد اول، تهران، امیرکبیر، چاپ دوم، 1396.
  • بیدآباد، بیژن، « کنترل بازار آزاد ارز با هدفگذاری پولی و سیاستهای تحدیدی تورم»، پژوهشکده پولی و بانکی بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران، 1383.
  • بیروتی، محمد، هاشمی، سید محمد، «مبانی نظم عمومی در قرآن»، نشریه پژوهش­های فقهی، دوره دهم، شماره یک، بهار 1393.
  • ترکی، لیلا، مظاهری، باران، «تأثیرات اقتصادی تحریمهای مالی بر اقتصاد ایران»، فصلنامه علمی، پژوهشهای اقتصادی، دوره بیست و دوم، شماره چهارم، 1401.
  • جعفری­لنگرودی، محمد­جعفر، تأثیر اراده در حقوق مدنی، تهران، نشر گنج دانش، 1387.
  • جعفری­لنگرودی، محمدجعفر، ترمینولوژی حقوق، تهران، چاپ احمدی، 1385.
  • جعفری لنگرودی، محمدجعفر، مبسوط در ترمینولوژی حقوق، تهران، انتشارات پایدار، 1382.
  • حاجی­پور، مرتضی، «جلوه­های اصل حسن نیت در فقه امامیه»، فصلنامه فقه و مبانی حقوق اسلامی، شماره سوم، پاییز 1390.
  • حائری، مسعود، مبانی فقهی تحلیلی از ماده 10 قانون مدنی، چاپ دوم، تهران، صحافی موسسه کیهان، 1373.
  • حر عاملی، محمدبن­حسن، وسائل الشیعه، جلد هفدهم، چاپ سوم، قم، آل البیت، 1416ه.ق.
  • حسومی، طاهره، نوشین فرد، فاطمه، حسینی بهشتی، ملوک السادات، باب الحوائجی، فهیمه، حریری، نجلا، «مطالعه معانی ضمنی و لفظی آیات اخلاق اجتماعی در قرآن کریم»، پژوهش های اخلاقی، سال نهم، شماره یک، 1397.
  • حویزی، عبدعلی ­بن ­جمعه، نورالثقلین، چاپ چهارم، قم، اسماعیلیان، 1415ه.ق.
  • خدایاری سیکان، فیروزه، « تفاوت شرط خلاف نظم عمومی و اخلاق حسنه با شرط نا مشروع»، کنفرانس ملی حقوق در چشم انداز 1404، 1398.
  • خورسندیان، محمد علی، شراعی، الهام، «مبانی قاعده نفی اختلال نظام در فقه اسلامی و حقوق موضوعه»، پژوهشکده علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، پرتال جامع علوم انسانی، فقه ومبانی حقوق اسلامی، سال چهل و نهم، شماره یکم، 1395.
  • الرشتی، میرزا حبیب­الله، کتاب القضاء، قم، دارالقرآن الکریم، 1401ه.ق.
  • زمانی، سیده معصومه، حاجی حسنی، رضا، «اهمیت حفاظت از منابع طبیعی ازدیدگاه قرآن کریم»، دومین همایش ملی پژوهش‌های میان‌رشته ای قرآن و انگاره‌های علوم زیستی، ساری، 1400.
  • شهابی، مهدی، شهیدی، نگار، «اخلاق حسنه» و «نظم عمومی» چون منبع اصول و قواعد حقوقی تأملی بر چگونگی گذار از کارکرد سلبی به کارکرد ایجابی نهادهای حقوقی، مطالعات حقوق خصوصی، دوره چهل و هشتم، شماره سوم، 1397.
  • شیروی، عبدالحسین، حقوق اقتصادی، تهران، سمت، 1399.
  • صاحبی، محمدحسین، تفسیر قراردادها در حقوق خصوصی، تهران، ققنوس، 1376.
  • صانعی دره­بیدی، منوچهر، رضایی، مهران، «پژوهشی در مسألة آدام اسمیت: سازگاری یا ناسازگاری نظام اخلاقی و اقتصادی اسمیت» ، دوفصلنامة فلسفی-شناخت پژوهشنامة علوم انسانی، شماره 1/61، 1388.
  • صرامی، سیف‌الله، «قاعده فقهی نفی ظلم در قرآن کریم»، دوفصلنامه علمی ـ پژوهشی قرآن، فقه و حقوق اسلامی، شماره دوازدهم، دوره دوازدهم، 1399.
  • صفایی، سیدحسین، دوره مقدماتی حقوق مدنی: قواعدعمومی قراردادها، تهران، نشرمیزان، زمستان 1385.
  • عابدیان، میرحسین، شروط باطل و تاثیر آن در عقد، تهران، انتشارات جاودانه، 1387.
  • عاشری، بایرام، «مبانی فقهی قراردادهای خصوصی (ماده 10 قانون مدنی) با رویکردی به نظر حضرا امام خمینی (س)»، پایان نامه کارشناسی ارشد رشته فقه و مبانی حقوق اسلامی، وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، پژوهشکده امام خمینی (س) و انقلاب اسلامی، وابسته به موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (س)، 1381.
  • غلامی، علی، از اخلاق حسنه تا امنیت اخلاقی: (مطالعه در سیاست جنایی جمهوری اسلامی ایران و فقه امامیه)، چاپ اول، تهران، دانشگاه امام صادق(ع)، 1390.
  • الفت، نعمت­الله، «نظم عمومی و الزام به انعقاد قرارداد»، فصلنامه حقوق اسلامی، شماره هفتم ، 1384.
  • فضلی، مهدی، خالقی، ابوالفتح، «کاستی‌های تقنینی در کاهش فساد در معاملات دولتی در پرتو رهنمودهای OECD»، فصلنامه پژوهش حقوق کیفری، شماره بیست و سوم، دوره ششم، 1397.
  • قربان­نیا، ناصر، اخلاق و حقوق بین الملل، تهران، انتشارات سمت، 1377.
  • کاتوزیان، ناصر، اعمال حقوقی، تهران، شرکت سهامی انتشار، 1384.
  • کاتوزیان، ناصر، مقدمه ی علم حقوق و مطالعه در نظام حقوقی ایران، شرکت سهامی انتشار، 1383.
  • کاتوزیان، ناصر، مقدمه ی علم حقوق و مطالعه در نظام حقوقی ایران، شرکت سهامی انتشار، 1383.
  • لوی برول، هانری، جامعه شناسی حقوقی، ترجمه ابوالفضل قاضی شریعت، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، 1370.
  • الماسی، نجادعلی، تعارض قوانین، تهران، نشر میزان، پاییز 1383.
  • الماسی، نجادعلی، علیزاده، عبدالرضا، کریم­پور، صالح، «نظم عمومی در رویکرد حقوقی، فقهی و جامعه­ شناختی»، نشریه پژوهش­های فقهی، دوره دوازدهم، شماره یک، بهار 1395.
  • محسنی، مرتضی، دوره حقوق جزای عمومی: کلیات حقوق جزا، تهران، گنج دانش، 1396.
  • مصباح یزدی، محمدتقی، اخلاق در قرآن، تهران، انتشارات موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره)، 1380.
  • مطهری، مرتضی، بیست گفتار، تهران، انتشارات صدرا، 1389.
  • معصومی­نیا، غلامعلی، «اخلاق اقتصادی (مبانی بینشی، آموزه­ها و آثار)»، فصلنامه علمی پژوهشی اقتصاد اسلامی، سال هفتم، شماره بیست و ششم، تابستان 1386.
  • مکارم الشیرازی، الشیخ ناصر، انوار الفقاهه(کتاب التجاره)، قم، مدرسه الامام على بن ابى طالب(ع)، 1426ه.ق.
  • مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، جلد سوم، چاپ دهم، قم، دارالکتاب الاسلامیه، 1371.
  • الموسوی البجنوردی، السید حسن، القواعد الفقهیه، قم، نشر الهادی، 1377.
  • مولاهویزه، محمد، «سیاست­گذاری عمومی در حقوق اقتصادی»، پژوهشکده شورای نگهبان، یادداشت منتشره در 29بهمن1400.
  • مومنی، حسین، «بررسی و تبیین تأثیر اسراف در بهره‌وری سازمان از منظر اسلام»، معارف اسلامی و مدیریت، شماره چهاردهم، 1400.
  • میرسعیدی، سید منصور، زمانی، محمود، «جرم اقتصادی؛ تعریف یا ضابطه؟»، پژوهش حقوق کیفری، سال دوم، شماره چهارم، پاییز 1392.
  • نجفی ابرندآبادی، علی­حسین، تقریرات درس حقوق کیفری اقتصادی، دانشکده حقوق دانشگاه شهید بهشتی، 1387.
  • نجفی، محمد حسن، جواهرالکلام فی شرح شرائع الاسلام، تهران، دارالکتاب الاسلامیه، 1400ه.ق.
  • نقوی، سید دلاور علی، «تأثیر ارزش­های اخلاقی بر اقتصاد و رفاه»، نشریه سفیر نور، سال پنجم، شماره بیستم، زمستان 1390.