فصلنامه علمی مطالعات  فقه اقتصادی

فصلنامه علمی مطالعات فقه اقتصادی

مصادره اصل و عواید دارایی‌های نامشروع؛ مطالعه تطبیقی فقه غصب، قاعده من أین لک هذا و کنوانسیون مریدا

نوع مقاله : پژوهشی

نویسنده
گروه حقوق، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران
10.22034/ejs.2026.611714.2242
چکیده
زمینه و هدف: پژوهش حاضر با هدف واکاوی تطبیقی ظرفیت‌های فقه امامیه در ساماندهی مصادره دارایی‌های نامتعارف و سنجش همگرایی آن با رژیم استرداد اموال در کنوانسیون مریدا سامان یافته است تا ناکارآمدی رویکردهای سنتی کیفری را در مهار فساد اقتصادی برطرف سازد.
مواد و روش­ ها: این تحقیق از نوع نظری بوده ‌روش تحقیق به صورت توصیفی تحلیلی می‏باشد و روش جمع‏آوری اطلاعات بصورت کتابخانه‏ای است و با مراجعه به اسناد، کتب و مقالات صورت گرفته است.
یافته ­ها: قواعد فقهی ضمان ید و غصب نه‌فقط استرداد اصل مال تحصیل‌شده از طرق من‌غیرحق را الزامی می‌دانند، بلکه با نفی قاعده «الخراج بالضمان» در رفتارهای نامشروع، کلیه منافع متصل، منفصل و عواید ناشی از به‌کارگیری دارایی‌های فاسد را نیز در بر می‌گیرند؛ همچنین قاعده تاریخی «من أین لک هذا» با مخدوش ساختن فرض سلامت و اماره ید در موارد عدم تناسب فاحش میان دارایی و درآمدهای قانونی، موجبات انتقال بار اثبات منشأ مشروع به دارنده را فراهم می‌آورد که این امر انطباقی ماهوی با مفاد مواد ۳۱ و ۵۴ کنوانسیون مریدا دارد.
ملاحظات اخلاقی: در تمام مراحل نگارش پژوهش حاضر، ضمن رعایت اصالت متون، صداقت و امانت­داری رعایت شده است.
نتیجه­: نظام حقوقی ایران با اتکا بر پیوند احکام غصب و موازین فراملی، نیازمند گذار از وابستگی به محکومیت قطعی کیفری و پی‌ریزی یک الگوی دادرسی عینی مدنی برای مصادره دارایی‌های توجیه‌نشده است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

منابع فارسی
-        ابهری، حمید، و ایزدی‌فرد، علی‌اکبر. (۱۳۸۹). ضمان غاصب نسبت به منافع در فقه اسلامی و حقوق مدنی ایران. فقه و مبانی حقوق اسلامی، ۴۳(۲)، ۱۱–۲۶.
-        احمدی، زین‌العابدین، امیدی‌فرد، عبدالله، و راغبی، محمدعلی. (۱۴۰۳). راهبردهای حکومت اسلامی در برخورد با مفاسد اداری و اقتصادی؛ با تکیه بر سیره علوی. حکومت اسلامی، ۲۹(۳)، ۵۵–۸۶.
-        اردبیلی، محمدعلی، مهدوی ثابت، محمدعلی، و نجارزاده اهری، حجت. (۱۴۰۱). سیاست جنایی ناظر به ثروت‌های فاقد توجیه کارگزاران عمومی در حقوق ایران. مجله حقوقی دادگستری، (۱۱۸)، ۳۱۳–۳۳۷.
-        اکبری، عباسعلی، و علی قلی‌وند، عمران. (۱۴۰۵). جستاری پیرامون ابعاد حقوقی مصادره اموال در پرتو اصل ۴۹ قانون اساسی. قانون‌یار، (۳۷)، ۲۵۲–۲۸۵.
-        زارعی، حمید، و چقاکبودی، سعید. (۱۴۰۳). تحلیل حقوقی و جزایی حق سکوت متهم با مداقه در اسناد بین‌المللی و برخی از کشورهای مختلف. قانون‌یار، ۸(۲۹)، ۶۳–۸۷.
-        عباسی، بیژن، رضایی، مصطفی، و قاسم‌آبادی، مرتضی. (۱۴۰۴). نظارت بر دارایی مقامات عمومی در نظام حقوقی ایران با نگاهی به نظام حقوقی آمریکا. مطالعات حقوق تطبیقی، ۱۶(۲)، ۶۱۷–۶۴۰.
-        علیشاهی قلعه‌جوقی، ابوالفضل، و معالی، مهدیه. (۱۴۰۱). تعارض و دلیل‌آوری معکوس شدن بار اثبات دلیل در پول‌شویی با اصول و قواعد فقهی. پژوهش‌های فقه و حقوق اسلامی، ۱۸(۳)، ۱۰۱–۱۱۹.
-        فولادی، فاطمه، و مومنی‌راد، احمد. (۱۴۰۵). استانداردهای حاکم بر جابه‌جایی بار اثبات دعوی در جرایم مربوط به فساد در نظم تقنینی جمهوری اسلامی ایران. حقوق اسلامی، ۲۳(۲)، ۱۸۳–۲۱۴.
-        کازرونی، سید مصطفی، و مومنی‌راد، احمد. (۱۴۰۳). راهبردهای جدید در زمینه استرداد دارایی‌های ناشی از فساد در حقوق بین‌الملل؛ ظرفیت‌ها و موانع بهره‌مندی در ایران. مطالعات حقوق عمومی، ۵۴(۴)، ۲۲۶۹–۲۲۹۰.
-        مخدوم مسافر، نغمه، عباسی، اصغر، اسماعیلی، مهدی، و منصور لکورج، علی. (۱۴۰۴). وضعیت حقوقی اموال حاصل از جرم در نظام کیفری ایران (بایدها و نبایدها). پژوهش‌های تطبیقی فقه، حقوق و سیاست، ۷(۳)، ۲۴۰–۲۵۱.
-        نجارزاده اهری، حجت، اردبیلی، محمدعلی، مهرا، نسرین، و مهدوی ثابت، محمدعلی. (۱۳۹۹). پیشگیری از فساد مالی در پرتو نظارت بر اموال و دارایی کارگزاران عمومی. مجله حقوقی دادگستری، (۱۱۰)، ۱–۲۶.
-        نظری گاکیه، نادر. (۱۴۰۳). شناسایی و بررسی احکام صادره ناشی از اصل ۴۹ قانون اساسی با مداقه در رویه حاکم در راستای مصادره و ضبط اموال نامشروع. قانون‌یار، ۸(۲۹)، ۲۴–۴۲.
منابع عربی
-        خلیل، محمد عبد الرحمن. (۲۰۲۵). الأحکام المتعلقة بضمان المغصوب: دراسة فقهیة مقارنة. مجلة بحوث جامعة إدلب، ۸(۲)، ۵۰۰–۵۲۹.
-        عابد، عبد القادر أحمد. (۲۰۲۴). المال العام ووسائل حمایته فی الشریعة الإسلامیة: دراسة فقهیة اقتصادیة. مجلة الجامعة العراقیة، ۷۶(۱)، ۶۹–۸۱.
-        العتوم، نعیم علی محمد، وعبیدات، إبراهیم محمد یوسف. (۲۰۱۸). ضمان الضرر الناجم عن الغصب فی القانون المدنی الأردنی: دراسة مقارنة بالفقه الإسلامی. المجلة الأردنیة فی القانون والعلوم السیاسیة، ۱۰(۴)، ۲۴۳–۲۷۶.
-        العروسی، محمد بن عبد الجلیل. (۲۰۲۲). قاعدة: «على الید ما أخذت حتى تؤدیه» وتطبیقاتها فی الفقه الإسلامی. مجلة العلوم الإنسانیة والطبیعیة، ۳(۱۰)، ۶۱–۷۳.
-        عیاش، حسن حسین عبد الله. (۲۰۰۲). الولاة والعمال فی الجهاز الإداری فی صدر الإسلام: منذ فترة الرسول (ص) وحتى نهایة الدولة الأمویة (1–132هـ) [رسالة جامعیة، جامعة النجاح الوطنیة]. المستودع الرقمی لجامعة النجاح الوطنیة.
-        الفقیه، محمد تقی. (۱۴۰۷ق). قواعد الفقیه (چاپ دوم). بیروت: دار الأضواء للطباعة والنشر والتوزیع.
-        مکارم شیرازی، ناصر. (۱۴۱۱ق). القواعد الفقهیة (ج. ۱، چاپ سوم). قم: مدرسة الإمام أمیر المؤمنین(ع).
-        الناصری، سهام علی حسین. (۲۰۲۵). قاعدة ضمان الید: دراسة فقهیة قانونیة. مجلة کلیة الفقه، ۱(۵۱)، ۱۰۶–۱۳۹.
-        نوری، موفق سالم. (۲۰۱۹). الأخلاق والسیاسة: قراءة فی خلافة عمر بن الخطاب رضی الله عنه (کتاب الأمة، شماره ۱۴۸). وزارة الأوقاف والشؤون الإسلامیة، دولة قطر.
منابع انگلیسی
-        Borlini, L., & Rose, C. (2024). The normative development of laws on asset preservation and confiscation: An examination of emerging best practices. International Journal of Constitutional Law, 22(2), 514–537.
-        Boucht, J., & Colgan, B. A. (2025). Confiscation and forfeiture of property in connection with alleged unlawful conduct: A preliminary assessment of risks and process. In K. Ambos, A. Duff, Heinze, A., Roberts J., & Weigend T. (Eds.), Core concepts in criminal law and criminal justice (Vol. III, pp. 395–437). Cambridge University Press.
-        Brun, J.-P., Sotiropoulou, A., Gray, L., Scott, C., & Stephenson, K. M. (2020). Asset recovery handbook: A guide for practitioners (2nd ed.). World Bank.
-        Campbell, L., & Clancy, Á. (2024). The principled and practical limits to unexplained wealth orders. University of Western Australia Law Review, 52(1), 29–52.
-        Clancy, Á. (2025). Unexplained wealth orders and the UK's anti-corruption regime. Oxford University Press.
-        Dornbierer, A. (2021). Illicit enrichment: A guide to laws targeting unexplained wealth. Basel Institute on Governance.
-        Hryniewicz-Lach, E. (2025). Evidentiary proceedings in extended confiscation cases: Where to draw the line? ERA Forum, 26, 225–247.
-        Jorge, G. (2019). Article 31: Freezing, seizure, and confiscation. In C. Rose, M. Kubiciel, & O. Landwehr (Eds.), The United Nations Convention against Corruption: A commentary (pp. 319–327). Oxford University Press.
-        King, C., & Hendry, J. (2023). Civil recovery of criminal property. Oxford University Press.
-        Kolarov, Todor. (2021). Challenges in settling non-conviction based civil confiscation of unexplained wealth. Journal of Money Laundering Control, 24(3), 483–490.
-        Lim, L. A. (2024). Implementation of UNCAC chapter III: Criminalization and law enforcement in ASEAN States parties and Timor-Leste. United Nations Office on Drugs and Crime.
-        Olaniyan, Kolawole. (2023). International cooperation and assistance. In Ownership of proceeds of corruption in international law (pp. 209–236). Oxford University Press.
-        Organisation for Economic Co-operation and Development. (2025). Confiscation measures and sanctions in corruption cases in Kazakhstan. OECD Publishing.
-        Trinchera, T. (2025). Fighting crime in non-criminal proceedings: A comparative study of American civil forfeiture and Italian preventive confiscation. The American Journal of Comparative Law, 73(3), 579–625.
-        United Nations Office on Drugs and Crime. (2024). The implementation of non-conviction-based forfeiture in ASEAN, Mongolia and Timor-Leste.
 
دوره 6، شماره 1 - شماره پیاپی 20
فصلنامه علمی مطالعات فقه اقتصادی
بهار 1403
صفحه 267-280