فصلنامه علمی مطالعات  فقه اقتصادی

فصلنامه علمی مطالعات فقه اقتصادی

عقد مکره در پرتو قاعده العقود تابعة للقصود با رویکرد اصلاح مواد 209 و 346 قانون مدنی

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان
1 گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، واحد تهران شمال، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.
2 گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.
چکیده
زمینه و هدف: قاعده «العقود تابعة للقصود» از مهم‌ترین قواعد فقهی حاکم بر معاملات است. با وجود پذیرش گسترده این قاعده، درباره وضعیت عقد مکره و تأثیر رضایت لاحق مکره بر نفوذ آن میان فقهای امامیه اختلاف نظر وجود دارد. هدف این پژوهش، تبیین جایگاه قاعده مزبور در ارزیابی عقد مکره و بررسی امکان اصلاح مواد ۲۰۹ و ۳۴۶ قانون مدنی بر این اساس است.

مواد و روش‌ها: مقاله حاضر کیفی است و از روش توصیفی-تحلیلی استفاده شده است.

ملاحظات اخلاقی: در این مقاله، اصالت متون، صداقت و امانت‌داری رعایت شده است.

یافته‌ها: بررسی ادله فقهی و حقوقی نشان داد که بسیاری از مستندات مشهور فقها در اثبات نفوذ عقد مکره پس از زوال اکراه با چالش‌های قابل توجهی مواجه است. همچنین قاعده «العقود تابعة للقصود» بر نقش بنیادین قصد در تحقق و اعتبار عقود دلالت دارد و ظرفیت بیشتری برای تبیین آثار حقوقی اکراه فراهم می‌آورد. با این حال، آثار اکراه در همه فروض یکسان نیست و باید میان اکراه زایل‌کننده قصد و اکراه غیرزایل‌کننده آن تفکیک قائل شد.

نتیجه: اعتبار عقد مکره باید بر مبنای تأثیر اکراه بر قصد متعامل ارزیابی شود. بر این اساس، پیشنهاد می‌شود ماده ۲۰۹ قانون مدنی نفوذ معامله پس از رفع اکراه را منوط به احراز بقای قصد در زمان انعقاد عقد بداند. همچنین ماده ۳۴۶ قانون مدنی میان اکراه مؤثر در رضا و اکراه زایل‌کننده قصد تفکیک نموده و در فرض زوال قصد، رضایت لاحق را فاقد اثر در نفوذ عقد بشناسد
کلیدواژه‌ها
موضوعات

منابع

-        قرآن کریم
-      ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، چاپ سوم، بیروت، دارالفکر، 1414ق.
-      امامی، سیدحسن، حقوق مدنی، تهران، کتابفروشی اسلامیه، 1402ش.
-      انصاری، مرتضی بن محمد، المکاسب، قم، کنگره جهانی بزرگداشت شیخ مرتضی انصاری، 1415ق.
-      باقری، احمد؛ نیک‌عمل، زهره، «بطلان عقد مکره و نقد نظریه عدم نفوذ»، آموزه‌های فقه مدنی، شماره 18، 1397.
-      بحرانی، حسین بن محمد، الحدائق الناظرة فی احکام العترة الطاهرة، قم، اسلامی، 1405ق.
-      بحرانی، حسین بن محمد، الانوار اللوامع فی شرح مفاتیح الشرایع، قم، مجمع البحوث العلمیه، بی‌تا.
-      جوهری، اسماعیل بن حماد، الصحاح، بیروت، دارالعلم للملایین، 1410ق.
-      حسینی حلبی، سیدحمزه بن علی بن زهره، غنیة النزوع، قم، مؤسسه امام صادق(ع)، 1417ق.
-      حسینی عاملی، سیدجواد بن محمد، مفتاح الکرامة فی شرح قواعد العلامة، قم، اسلامی، 1419ق.
-      حکیم، سیدمحسن، منهاج الصالحین، بیروت، دارالتعارف للمطبوعات، 1410ق.
-      حکیم، سیدمحسن، نهج الفقاهة، قم، انتشارات 22 بهمن، بی‌تا.
-      راغب اصفهانی، حسین بن محمد، مفردات فی غریب القرآن، قم، دارالکتاب، 1404ق.
-      زبیدی، محمد بن مرتضی، تاج العروس، بیروت، دارالفکر، 1414ق.
-      شرتونی، رشید، اقرب الموارد، تهران، اسوه، 1416ق.
-      شهید اول، محمد بن مکی، الدروس الشرعیة فی فقه الامامیة، قم، اسلامی، 1417ق.
-      شهید ثانی، زین‌الدین بن علی، الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، 1412ق.
-      شهید ثانی، زین‌الدین بن علی، مسالک الافهام، قم، مؤسسه المعارف الاسلامیه، 1413ق.
-      طباطبایی یزدی، سیدمحمدکاظم، حاشیة المکاسب، چاپ دوم، قم، اسماعیلیان، 1421ق.
-      طباطبایی، سیدمحمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، جامعه مدرسین، 1374.
-      طریحی، فخرالدین بن محمد، مجمع البحرین، چاپ سوم، تهران، مرتضوی، 1416ق.
-      طوسی، ابوجعفر محمد بن حسن، النهایة، چاپ دوم، بیروت، دارالکتاب العربی، 1400ق.
-      علامه حلی، حسن بن یوسف، قواعد الاحکام، قم، انتشارات اسلامی، 1413ق.
-      علامه حلی، حسن بن یوسف، تذکرة الفقهاء، قم، مؤسسه آل‌البیت(ع)، 1414ق.
-      غروی نائینی، میرزا محمدحسین، منیة الطالب فی حاشیة المکاسب، تهران، المکتبة المحمدیه، 1373.
-      فرحزادی، علی‌اکبر؛ سلیمانی، حدیث، «استثنائات قاعده تبعیت عقد از قصد در فقه مذاهب اسلامی»، دوفصلنامه مطالعات تقریبی مذاهب اسلامی، دوره 13، شماره 49، 1397.
-      فیض کاشانی، محمدحسن بن شاه مرتضی، مفاتیح الشرایع، قم، کتابخانه آیت‌الله مرعشی، بی‌تا.
-      فیومی، احمد بن محمد، مصباح المنیر، قم، دارالرضی، بی‌تا.
-      کاتوزیان، ناصر، حقوق مدنی، تهران، یلدا، 1398.
-      محقق ثانی، علی بن حسین، جامع المقاصد، چاپ دوم، قم، آل‌البیت(ع)، 1414ق.
-      محقق حلی، نجم‌الدین جعفر بن حسن، المعتبر فی شرح المختصر، قم، مؤسسه سیدالشهداء(ع)، 1407ق.
-      محقق حلی، نجم‌الدین جعفر بن حسن، شرایع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام، قم، اسماعیلیان، 1408ق.
-      محقق داماد، سیدمصطفی، قواعد فقه (بخش جزایی)، چاپ دوم، تهران، مرکز نشر علوم اسلامی، 1380.
-      محقق داماد، سیدمصطفی، حقوق قراردادها در فقه امامیه، چاپ پنجم، تهران، سمت، 1392.
-      مراغی، سیدمیرعبدالفتاح، العناوین الفقهیه، قم، اسلامی، 1417ق.
-      مشکینی اردبیلی، علی، مصطلحات الفقه، قم، دارالحدیث، 1392.
-      مظفر، محمدرضا، اصول الفقه، قم، دارالفکر، 1388.
-      مغنیه، محمدجواد، فقه الامام جعفرالصادق، قم، اسماعیلیان، 1379.
-      مقدس اردبیلی، احمد بن محمد، مجمع الفائدة و البرهان فی شرح ارشاد الاذهان، قم، اسلامی، 1403ق.
-      موسوی بجنوردی، سیدحسن، القواعد الفقهیه، قم، الهادی، 1419ق.
-      موسوی خمینی، سیدروح‌الله، کتاب البیع، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، 1421ق.
-      موسوی خویی، سیدابوالقاسم، مصباح الفقاهة، بی‌جا، بی‌نا، بی‌تا.
-      نجفی، محمدحسن، جواهرالکلام، چاپ هفتم، بیروت، داراحیاء التراث العربی، 1404ق.
-      نراقی، احمد بن محمدمهدی، مستندالشیعه، قم، آل‌البیت(ع)، 1415ق.
-       نراقی، احمد بن محمدمهدی، عوائدالایام فی بیان قواعدالاحکام، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، 1417ق.
 
دوره 8، شماره 3 - شماره پیاپی 30
فصلنامه علمی مطالعات فقه اقتصادی
پاییز 1405
صفحه 161-172