فصلنامه علمی مطالعات  فقه اقتصادی

فصلنامه علمی مطالعات فقه اقتصادی

مدل فقهی تنظیم بازار و کاهش آسیب پذیری اقتصادی در چارچوب فقه امامیه

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان
1 گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، واحد سمنان، دانشگاه آزاد اسلامی، سمنان، ایران.
2 گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، واحد سمنان، دانشگاه آزاد اسلامی، سمنان، ایران
10.22034/ejs.2026.586461.2185
چکیده
زمینه و هدف: تنظیم بازار و کاهش آسیب‌پذیری اقتصادی اقشار ضعیف، یکی از مهم‌ترین چالش‌های حکمرانی در جوامع معاصر است. هدف این پژوهش، تبیین مبانی نظری و استخراج سازوکارهای عملیاتی تنظیم بازار در چارچوب فقه امامیه و ارائه مدلی ساختاری برای کاهش آسیب‌پذیری اقتصادی است.
مواد و روش‌ها: مقاله حاضر توصیفی تحلیلی است. مواد و داده‌ها نیز کیفی است و از فیش‌برداری در گردآوری مطالب و داده‌ها استفاده‌شده است.
ملاحظات اخلاقی: در این مقاله، اصالت متون، صداقت و امانت‌داری رعایت شده است.
یافته‌ها: یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که مدل فقهی امامیه ماهیتی «بازار‌محورِ تحت نظارتِ مصلحت‌سنج» دارد؛ بدین معنا که در شرایط عادی بر اصل سلطنت، آزادی قراردادها و اصاله‌الصحّه استوار است، اما در صورت بروز عسرت عمومی یا اخلال در عدالت معاوضی، با اتکا به قواعدی چون لاضرر، نفی غرر، حرمت اکل مال به باطل، منع کنز و ربا و قاعده نفی سبیل، مداخله تنظیم‌گرانه حاکمیت را مشروع و بلکه لازم می‌داند. این یافته‌ها از تحلیل استنباطیفقهیِ متون امامیه (کتاب، سنت، اقوال فقیهان) و استخراج قواعد عام حاکم بر معاملات به‌دست آمده و سپس با روش تحلیل کارکردینهادی، کارکرد این قواعد در تنظیم بازار در شرایط عادی و بحرانی مقایسه شده است.
نتیجه: این مداخله می‌تواند در قالب گسترش دامنه احتکار به کالاهای حیاتی، جواز تسعیر در شرایط اجحاف، احیای نهاد حسبه در ساختارهای نظارتی مدرن، مقابله با انحصارات و تضمین توازن در قراردادهای الحاقی و الکترونیک تحقق یابد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

منابع فارسی
- جوادی آملی، عبدالله. ربا در اسلام. قم، مرکز نشر اسراء، ۱۳۸۹.
منابع عربی
-    ابن‌اخوه، محمد بن محمد. معالم القربة فی أحکام الحسبة. کمبریج، چاپ لایوی لادویگ، ۱۹۳۸م.
-        انصاری، مرتضی. المکاسب. قم، دارالکتب الاسلامیة، ۱۴۱۵ق.
-    انصاری، مرتضی بن محمدامین. فرائد الأصول (مشهور به رسائل). قم، مجمع الفکر الإسلامی، ۱۴۱۵ق.
-    حر عاملی، محمد بن حسن. وسائل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة. قم، مؤسسه آل‌البیت لإحیاء التراث، ۱۴۰۹ق.
-        حکیم، سید محسن. مستمسک العروة الوثقی. قم، دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۴ق.
-        حلی، حسن بن یوسف (علامه حلی). تذکرة الفقهاء. قم، مؤسسه آل البیت (ع)، ۱۴۱۴ق.
-    حلی، نجم‌الدین جعفر بن حسن (محقق حلی). شرائع الإسلام فی مسائل الحلال والحرام. قم، مؤسسه اسماعیلیان، ۱۴۰۸ق.
-    خمینی، روح‌الله. کتاب البیع (۲ جلد). تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۴۰۹ق.
-    راغب اصفهانی، حسین بن محمد. الذریعة إلی مکارم الشریعة. قاهره، دار الصحوة، ۱۴۰۷ق.
-    شهیدی تبریزی، میرزا فتاح. هدایة الطالب إلی شرح المکاسب. قم، مؤسسه نشر اسلامی، ۱۳۷۵.
-    صدر، سید محمدباقر. اقتصادنا (در مجموعه آثار شهید صدر). قم، پژوهشگاه علمی-تخصصی شهید صدر، ۱۴۲۴ق.
-    طباطبایی یزدی، سید محمدکاظم. العروة الوثقی. بیروت، مؤسسه الأعلمی للمطبوعات، ۱۴۰۹ق.
-    طباطبایی، سید محمدحسین. المیزان فی تفسیر القرآن. بیروت، مؤسسه الأعلمی للمطبوعات، ۱۳۹۰ق.
-        طوسی، محمد بن حسن. المبسوط فی فقه الإمامیة. تهران، المکتبة المرتضویة، ۱۳۸۷ق.
-    کلانتر، سید محمد. کتاب البیع (تقریرات درس امام خمینی). تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره)، ۱۴۱۰ق.
-    کلینی، محمد بن یعقوب. الکافی، تحقیق علی‌اکبر غفاری. تهران، دارالکتب الإسلامیة، ۱۴۰۷ق.
-    ماوردی، ابوالحسن علی بن محمد. الأحکام السلطانیة والولایات الدینیة. قاهره، دارالحدیث، ۱۴۰۶ق.
-        مطهری، مرتضی. نظری به نظام اقتصادی اسلام. تهران، انتشارات صدرا، ۱۳۶۸.
-        مغنیه، محمدجواد. فقه الإمام جعفر الصادق (ع). بیروت، دار التیار الجدید، ۱۴۲۱ق.
-    مکارم شیرازی، ناصر. أنوار الفقاهة (کتاب البیع). قم، انتشارات مدرسه امیرالمؤمنین (ع)، ۱۴۲۵ق.
-    مکارم شیرازی، ناصر و همکاران. القواعد الفقهیة. قم، مدرسه الامام علی بن ابی‌طالب (ع)، ۱۴۲۷ق.
-        موسوی بجنوردی، سید محمد. القواعد الفقهیة. قم، نشر الهادی، ۱۴۱۹ق.
-    موسوی خمینی، سید روح‌الله. تحریر الوسیلة. تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره)، ۱۴۲۱ق.
-    نائینی، محمدحسین. تنبیه الأمة و تنزیه الملة. تهران، بوستان کتاب (با مقدمه سید جواد ورعی)، ۱۳۸۲.
-    نجفی، محمدحسن. جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام. بیروت، دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۴ق.
-    نراقی، مولی احمد بن محمدمهدی. عوائد الأیام فی بیان قواعد الأحکام. قم، مرکز الأبحاث والدراسات الإسلامیة، ۱۴۱۷ق عربی.
 
 
دوره 8، شماره 2 - شماره پیاپی 29
فصلنامه علمی مطالعات فقه اقتصادی
تابستان 1405
صفحه 267-285