فصلنامه علمی مطالعات  فقه اقتصادی

فصلنامه علمی مطالعات فقه اقتصادی

نقش دولت در قیمت‌گذاری دستوری کالا و خدمات؛ مطالعه تطبیقی فقهی اقتصادی

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان
1 گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
2 گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی دانشگاه تهران، تهران، ایران.
10.22034/ejs.2026.493790.2006
چکیده
زمینه و هدف: وجود دو دیدگاه در اداره بازار براساس نظام عرضه و نقاضا (بازار رقابتی) یا مقررات دولتی (بازار غیررقابتی)، سبب طرح مسئله دخالت دولت در قیمت‌گذاری کالا و خدمات توسط افتصاددانان برجسته شده است. فقها نیز در بحث احتکار، به مسئله «تسعیر» اشاره کرده که می‌تواند بر فرض عبور از احتکار به دیگر موارد، نزدیکی زیادی با قیمت‌گذاری دستوری داشته باشد. هدف از این پژوهش، بررسی میزان کارآمدی نظریات فقهی مرتبط با جواز یا عدم جواز «تسعیر»، در حل یکی از مسائل مهم اقتصادی است.
مواد و روش‌ها: این پژوهش به روش توصیفی- تحلیلی و به استناد منابع کتابخانه‌ای انجام شده است. منابع فقهی و اقتصادی مرتبط با قیمت‌گذاری دستوری بررسی و در یک مطالعه تطبیقی، میزان همگرایی نظرات اقتصاددانان و آرای فقهای مسلمان تبیین شده است.
ملاحظات اخلاقی: در این مقاله ضمن پایبندی به اصول اخلاق در پژوهش، امانت‌داری در نقل مطالب از منابع و اصالت منابع مورد توجه قرار گرفته است.
یافته‌ها: اقتصادانان در مسئله «قیمت‌گذاری دستوری کالا و خدمات» و دخالت دولت در آن، دو دیدگاه دارند: بازار مبتنی بر نظام «عرضه و تقاضا» یا بازار آزاد و در نتیجه، نادرستی قیمت‌گذاری و بازار مبتنی بر اقتصاد دستوری که دولت نقش اساسی در تعیین قیمت کالاها دارد. فقهای مسلمان نیز در بحث احتکار به مسئله «تسعیر» اشاره کرده، گروهی از فقها تسعیر و قیمت‌گذاری توسط حاکم را امری واجب می‌دانند؛ دربرابر، برخی از فقها، تسعیر را جایز ندانسته و قیمت‌گذاری را به خود صاحب کالا واگذار کرده‌اند، هرچند حاکم می‌تواند صاحب کالا را وادار به فروش کالاهای احتکاری خود کند.
نتیجه: موضوع تسعیر، قیمت‌گذاری درباره مواد خوارکی است که توسط مالک احتکار شده و در بازار فروخته نمی‌شود. این واژه در صورت استفاده از «ابزار تنقیح مناط» قابلیت دارد تا احتکار کالاهای غیر خوراکی و قیمت‌گذاری کالاها در وضعیت غیر از احتکار را دربربگیرد. «واگذاری امر غیر قیمت‌گذاری به خداوند» در سخنان رهبران دینی ناظر به واگذاری تعیین قیمت به بازار و پذیرش نظام عرضه و تقاضا در قیمت‌گذاری است و از این جهت همسو با نظر اقتصاددانان مخالف با قیمت‌گذاری می‌باشد. ضمن آن‌که تنها راه جلوگیری از اجحاف فروشندگان به خریداران، قیمت‌گذاری کالاها و خدمات توسط دولت (حاکم) نیست.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

- ارسطو، سیاست، ترجمه: حمید عنایت، چاپ دهم، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۴۰۰.
- تفضلی، فریدون، تاریخ عقاید اقتصادی، چاپ نوزدهم، تهران، نشر نی، ۱۴۰۲.
-حسینی، سیدرضا، «قیمت‌گذاری از دیدگاه فقه و اقتصاد»، مجله جستارهای اقتصادی با رویکرد اسلامی، شماره چهارم، ۱۳۸۴.
-دانش‌پور، افتخار، «بررسی حدود مصلحت در حریم خصوصی در تعارض با مصالح اجتماعی با رویکردی بر مبانی فقه اسلامی»، دوفصلنامه فقه مقارن، شماره هشتم، ۱۳۹۵.
- دهخدا، علی اکبر، لغت‌نامه دهخدا، جلد ششم، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۷۷.
- رهنمون، رئوف و شیخ‌الاسلامی، اسعد، «حمایت از حقوق مصرف‌کننده و قلمرو آن در فقه شافعیان و امامیه»، مجله فقه و مبانی حقوق اسلامی، سال چهل و چهارم، شماره یکم، ۱۳۹۰.
- سبحانی تبریزی، جعفر و جمعی از محققین، دانشنامه کلام اسلامی، جلد یکم، قم، مؤسسه امام صادق (ع)، ۱۳۸۷.
- غنی‌نژاد، موسی، «اقتصاد و دولت در اندیشه کینز»، فصلنامه فرهنگ اندیشه، شماره دوم. ۱۳۸۰.
-فاضل، محمدصادق، خدابخشی، حسن و عربیان، اصغر، «حکم فقهی قیمت‌گذاری در بازار اسلامی»، مجله مبانی فقهی حقوق اسلامی، شماره بیستم، ۱۳۹۶.
- محمدی بلبان‌اباد، فراست، «بررسی قیمت دستوری در فقه اسلامی»، دوفصلنامه فقه حکومتی، شماره نهم، ۱۳۹۹.
- مهدیان کرانی، افسانه و موسوی بجنوردی، سیدمحمد، « احتکار با رویکردی بر ارای امام خمینی»، مجله مبانی فقهی حقوق اسلامی، شماره سیزدهم، ۱۳۹۳.
منابع عربی
- آل بورنو، محمد صدقی، موسوعه القواعد الفقهیه، جلد هشتم، بیروت، موسسة الرسالة، ۱۴۲۴.
- ابن زهره، حمزه بن علی، الجوامع الفقهیة، قم، کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی (ره)، ۱۴۰۴.
- ابن ‌‌ادریس، محمد بن احمد، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، جلد دوم، قم، انتشارات اسلامی، ۱۴۱۰.
- ابن ‌حمزه، محمد بن علی، الوسیلة إلی نیل الفضیلة. قم، کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی (ره)، ۱۴۰۸.
- ابن‌ فهد حلی، احمد بن محمد، المقتصر من شرح المختصر، مشهد، مجمع البحوث الإسلامیة، 1410.
- ابو داود، سلیمان بن اشعث، سنن ابی داود، جلد پنجم، بیروت، دار الرسالة العالمیة، ۱۴۳۰.
- انصاری، مرتضی، کتاب المکاسب، جلد چهارم، قم، مجمع الفکر الإسلامی، ۱۴۱۵.
- ایجی، عبد الرحمان بن احمد، شرح المواقف، جلد هشتم، قم، الشریف الرضی، ۱۳۲۵.
- بجنوردی، سیدحسن، القواعد الفقهیة. جلد یکم، قم، دلیل ما، ۱۳۹۵.
 - ترمذی، ابوعیسی بن محمد، الجامع الکبیر، جلد دوم، بیروت، دارالغرب الاسلامی، ۱۹۹۶.
- تفتازانی، مسعود بن عمر، شرح المقاصد، جلد چهارم، قم، الشریف الرضی، ۱۴۱۲.
- حر عاملی، محمد بن حسن، تفصیل وسائل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة، جلد هفدهم، قم، مؤسسة آل البیت (ع)، ۱۴۰۹.
- خمینی، سید روح الله، تحریر الوسیله، جلد یکم، قم، دارالعلم، ۱۳۸۹.
- راغب اصفهانی، حسین بن محمد، مفردات ألفاظ القرآن، جلد دوم، بیروت، دار القلم، ۱۴۱۲.
-زارعی سبزواری، عباسعلی، القواعد الفقهیة فی فقه الإمامیه، جلد هشتم، قم، انتشارات اسلامی، ۱۴۳۰.
- سبحانی تبریزی، جعفر،  الموجز فی اصول الفقه، چاپ چهاردهم، قم، مؤسسه امام صادق (ع)، ۱۴۲۹.
- سلار دیلمی، حمزه بن عبد العزیز، المراسم فی الفقه الإمامی، قم، منشورات الحرمین، ۱۴۰۴.
- شهید اول، محمد بن مکی، الدروس الشرعیة فی فقه الإمامیة، جلد یکم،  قم، انتشارات اسلامی، ۱۴۱۷.
- شهید اول، محمد بن مکی، اللمعة الدمشقیة فی فقه الإمامیة، بیروت، دار التراث، ۱۴۱۰.
- طباطبایی، علی بن محمد علی، ریاض المسائل فی بیان الاحکام بالدلائل، جلد هشتم، قم، مؤسسة آل البیت (ع)، ۱۴۱۸.
- طوسی، محمد بن حسن، الاقتصاد فیما یتعلق بالاعتقاد، اصفهان، مکتبة چهل ستون العامة و مدرستها، ۱۴۰۰.
- طوسی، محمد بن حسن، النهایة فی مجرد الفقه و الفتاوی، بیروت، دار الکتاب العربی، ۱۹۸۰.
- طوسی، محمد بن حسن، الخلاف، جلد دوم، قم، انتشارات اسلامی، ۱۴۰۷.
- طوسی، محمد بن حسن، المبسوط فی فقه الإمامیة، جلد دوم، تهران، مکتبة المرتضویة، ۱۳۷۸.
- عاملی، محمدجواد بن محمد، مفتاح الکرامة فی شرح قواعد العلامة، جلد دوازدهم، قم، انتشارات اسلامی، ۱۴۱۹.
- علامه حلی، حسن بن یوسف، تحریر الأحکام الشرعیة على مذهب الإمامیة، جلد دوم، مشهد، مؤسسة آل البیت، ۱۴۲۰.
- علامه حلی، حسن بن یوسف، قواعد الاحکام فی معرفة الحلال و الحرام، جلد یکم، قم، انتشارات اسلامی، ۱۴۳۲.
- علامه حلی، حسن بن یوسف، مختلف الشیعة فی أحکام الشریعه، جلد پنجم، قم، انتشارات اسلامی، ۱۴۱۳.
- علامه حلی، حسن بن یوسف، کشف المراد فی شرح تجرید الإعتقاد، قم، موسسه امام صادق (ع)، ۱۳۸۲.
- فاضل مقداد، مقداد بن عبد الله، التنقیح الرائع لمختصر الشرائع، جلد دوم، قم، کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی (ره)، ۱۴۰۴.
- فراهیدی، خلیل بن احمد، العین، جلد یکم، قم، نشر هجرت، ۱۴۰۹.
- فیومی، احمد بن محمد، المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر للرافعی، قم، مؤسسة دار الهجرة، ۱۴۱۴.
- قاضی، عبدالجبار بن احمد، المغنی فی أبواب التوحید و العدل، جلد یازدهم، بی‌جا، بی‌نا، بی‌تا.
- محقق حلی، جعفر بن حسن، المسلک فی أصول الدین، مشهد، مجمع البحوث الإسلامیة، ۱۳۷۳.
- محقق کرکی، علی بن حسین، جامع المقاصد فی شرح القواعد، جلد چهارم، قم، مؤسسة آل البیت (ع)، ۱۴۱۴.
- مکارم شیرازی، ناصر، القواعد الفقهیه، جلد دوم، قم، مدرسة الإمام علی بن أبی طالب (علیه السلام)، ۱۳۷۰.
- مفید، محمد بن محمد، المقنعة، قم، انتشارات اسلامی، ۱۴۱۳.
- منتظری، حسینعلی، دراسات فی ولایة الفقیه و فقه الدولة الإسلامیة، جلد دوم، قم، المرکز العالمی للدراسات الاسلامیة، ۱۴۰۹.
- نجفی، محمد حسن، جواهر الکلام فی شرح شرایع الإسلام، جلد بیست و دوم، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۴.
- نراقی، احمد بن محمد مهدی، عوائد الأیام، قم، انتشارات اسلامی، ۱۳۷۵.
منابع انگلیسی
- Acemoglu, Daron, and James A. Robinson, Why Nations Fail: The Origins of Power, Prosperity and Poverty, New York, Crown Publishers, 2012.
- Backhouse, Roger E. “The Rise of Free Market Economics: Economists and the Role of the State since 1970.” History of Political Economy. No 37. 2005.
- Bloise, Gaetano. “A Remark on the Fiscal Theory of Price Determination.” Journal of Mathematical Economics, No 41, 2005.
- Brogan, Hugh, “Government.” Britanica 2024: n. pag. Web.
- Card, David E, Myth and Measurement: The New Economics of the Minimum Wage, Twentieth-anniversary edition, Princeton, Princeton University Press, 2016.
- Deardorff, Alan, Terms of Trade: Glossary of International Economics. Online Version: Deardorffs’ Glossary of International Economics, 2006.
- Dworczak, Piotr, Scott Duke Kominers, and Mohammad Akbarpour. “Redistribution Through Markets.” Econometrica, No 89, 2021.
-Friedman, Milton, Capitalism and Freedom. Chicago, University of Chicago Press, 2002.
- Galbraith, John Kenneth, The New Industrial State. 1st Princeton ed, Princeton, Princeton University Press, 2007.
- Hayek, Friedrich A. von, Law, Legislation and Liberty, Cornwall, Routledge, 1982.
- Hayek, Friedrich A. von, The Road to Serfdom, Chicago, University of Chicago Press, 2007.
- Laguerodie, Stephanie, and Francisco Vergara. “The Theory of Price Controls: John Kenneth Galbraith’s Contribution.” Review of Political Economy, No 20, 2008.
-Mankiw, N. Gregory, Principles of Economics, 6th ed, Mason, South-Western Cengage Learning, 2012.
- Marshall, Alfred, Principles of Economics, London, Macmillan, 1961.
- Marx, Karl, and Friedrich Engels. The Communist Manifesto. Trans. Samuel Moore. New York, Oxford University Press, 1998.
- McConnell, Campbell R., Stanley L. Brue, and Sean Masaki Flynn. Economics: Principles, Problems, and Policies, New York, McGraw-Hill Education, 2009.
- Pigou, Arthur. The Political Economy of War, London, Macmillan, 1941.
-Schindler, Robert. Pricing Strategies, A Marketing Approach, Califonia, Sage Publications, Inc, 2012.
- Smith, Adam. The Wealth of Nations, Vol 1, Oxford, Clarendon Press, 1776.
- Von Mises, Ludwig. Liberalism In The Classical Tradition. Trans. Ralph Raico. San Francisco, Cobden Press, 1985.
 
دوره 8، شماره 2 - شماره پیاپی 29
فصلنامه علمی مطالعات فقه اقتصادی
تابستان 1405
صفحه 137-152