فصلنامه علمی مطالعات  فقه اقتصادی

فصلنامه علمی مطالعات فقه اقتصادی

نقش عرف در رفع ابهام از عوضین در قراردادهای نفتی در چارچوب حقوق ایران و فقه امامیه

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان
1 گروه حقوق خصوصی، واحد یزد، دانشگاه آزاد اسلامی، یزد، ایران.
2 گروه حقوق خصوصی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
3 گروه حقوق عمومی، واحد یزد، دانشگاه آزاد اسلامی، یزد، ایران.
10.22034/ejs.2026.564940.2151
چکیده
زمینه و هدف: در نظام حقوقی ایران، عرف تجاری بین‌المللی در صنعت هیدروکربن به‌عنوان منبع مکمل نقش مهمی در تعیین و تفسیر عوضین قراردادهای نفتی ایفا می‌کند. تحول تاریخی سازوکارهای عرفی قیمت‌گذاری و کیفیت‌سنجی ـ از دوره هفت‌خواهران تا نظام‌های مبتنی بر معاملات آتی ـ بیانگر پویایی این معیارهاست. هدف پژوهش حاضر بررسی اعتبار و کارکرد عرف در تعامل با قواعد حقوق ایران و اصول فقه امامیه در رفع ابهام از عوضین است.
مواد و روش ­ها: این تحقیق از نوع نظری بوده ‌روش تحقیق به صورت توصیفی تحلیلی می‏باشد و روش جمع‏آوری اطلاعات بصورت کتابخانه‏ای است و با مراجعه به اسناد، کتب و مقالات صورت گرفته است.
ملاحظات اخلاقی: در تمام مراحل نگارش پژوهش حاضر، ضمن رعایت اصالت متون، صداقت و امانت­داری رعایت شده است.
یافته ­ها: تحلیل رویه قضایی نشان می‌دهد عرف تجاری در حوزه‌هایی مانند زمان و محل انتقال عوضین، تخصیص ریسک‌های قیمتی و تضمین کیفیت کالا، نقش عملی و تعیین‌کننده دارد. در فقه امامیه نیز اصولی چون سیره عقلا، المعروف کالمشروط و تبعیت عقود از قصود، پشتوانه‌ای معتبر برای پذیرش و الزام‌آوری عرف فراهم می‌کنند.
نتیجه: نتایج پژوهش حاکی از آن است که هم‌سویی معیارهای عرفی با مبانی فقهی و حقوق داخلی، موجب افزایش ثبات، پیش‌بینی‌پذیری و امنیت حقوقی در قراردادهای نفتی و زمینه‌ساز ارتقای نظام حقوق انرژی ایران می‌شود.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

-        امیری، فرزاد. (1400). تفسیر و تعدیل قراردادهای نفتی در عرصه بین الملل. قانون یار، 5(17)، 485-508.
-     ایران پور، فرهاد. (1386). مبانی عمومی قراردادهای نفتی. مطالعات حقوق خصوصی (حقوق)، 37(3)، 1-28.
-        ایران پور، فرهاد. (1389). «مالکیت و مفهوم آن در قراردادهای نفتی». مطالعات حقوق خصوصی (حقوق)، 40(1)، 57-71.
-        جاوید، محمدجواد، و شاهمرادی، عصمت. (1393). ضوابط زیست محیطی در قراردادهای نفتی. کنفرانس بین المللی رویکردهای نوین در نگهداشت انرژی.
-        خمینی، روح­الله. (1408ق). تحریر الوسیله (ج 1). قم: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
-        درخشان، مسعود. (1392). ویژگی های مطلوب قراردادهای نفتی: رویکرد اقتصادی - تاریخی به عملکرد قراردادهای نفتی در ایران. اقتصاد انرژی ایران (اقتصاد محیط زیست و انرژی)، 2(9)، 53-113.
-        دوست محمدی، بتول. (1395). شرط ثبات در قراردادهای نفتی بین المللی. کنفرانس جهانی مدیریت، اقتصاد، حسابداری و علوم انسانی در آغاز هزاره سوم.
-     زارع، هادی. (1401). اصول حاکم بر قراردادهای نفتی در نظام حقوقی ایران. تمدن حقوقی، 5(11)، 453-466.
-        زارعی، علی. (1393). چالشهای قراردادهای نفتی از منظر حقوقی. همایش علمی مهندسی مخازن هیدروکربوری و صنایع بالادستی. همایش علمی مهندسی مخازن هیدروکربوری و صنایع بالادستی.
-        سرداریان، پوریا. (1394). بررسی جایگاه اصول 12 تا 15 سیاست های کلی اقتصاد مقاومتی در مدل جدید قراردادهای نفتی (IPC). همایش ملی تفکر بسیجی، پژوهش و اقتصاد مقاومتی.
-        شش بلوکی، مرتضی، طبیبی جبلی، مرتضی، و طباطبایی، محمدصادق. (1401). فاینانس در قراردادهای پیمانکاری نفتی EPC+F. حقوق پزشکی، 16(ویژه نامه تحولات حقوقی )، 1-29.
-        شکوهی، محمدرضا، سلیمانی، مهسا، شیخی نژادمقدم، رسول، و کاتبی، آیه. (1395). مقایسه تطبیقی کارایی رژیم مالی قراردادهای بیع متقابل و قراردادهای نوین نفتی ایران. اقتصاد انرژی ایران (اقتصاد محیط زیست و انرژی)، 5(20)، 79-113.
-        شهید اول، محمد بن مکی. (1412ق). القواعد و الفوائد. قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
-        شیخ انصاری، مرتضی. (1420ق). المکاسب. قم: مؤسسه النشر الاسلامی.
-        شیروی، عبدالحسین، و شعبانی جهرمی، فریده. (1391). مذاکره مجدد در قراردادهای سرمایه گذاری نفتی. مطالعات‌ اقتصاد انرژی‌، 9(34)، 161-184.
-        عامری، فیصل. (1396). الگوی جدید قراردادهای نفتی ایران و معضل انتقال فناوری در صنعت نفت. پژوهش حقوق عمومی (پژوهش حقوق) (حقوق و سیاست)، 19(55)، 83-107.
-        علامه حلی. (1414ق). قواعد الأحکام فی معرفة الحلال و الحرام (ج 1). قم: مؤسسه النشر الاسلامی.
-        غلامی قادی، حسنا، و ابراهیمی، سیدنصراله. (1399). بررسی انتقادی ابعاد حقوقی الگوی قراردادهای نوین نفتی ایران مصوب هیئت وزیران و پاسخ های آن. مطالعات حقوقی (علوم اجتماعی و انسانی شیراز)، 12(4)، 105-136.
-        فروغی نیا، حسین، ولی پور، محمد، و شیخی، مهرآسا. (1396). الزامات قانونی قید قواعد زیست محیطی در قراردادهای نفتی. قانون یار، 2(2)، 101-133.
-        کاشانی، جواد، و قلی زاده، توحید. (1397). یکپارچه سازی منابع مشترک نفت و گاز در الگوی جدید قراردادهای نفتی ایران. پژوهش حقوق خصوصی، 6(23)، 169-191.
-        کاظمی نجف آبادی، عباس، و هاشمی کرویی، سیدمحمدمهدی. (1398). روابط میان عامل و اعضای غیرعامل در قراردادهای عملیات مشترک (تطبیق با الگوی جدید قراردادهای نفتی ایران). مطالعات حقوق انرژی، 5(2)، 439-457.
-        کاووسی، شراره، فلاحی، محمدعلی، و رزمی، سیدمحمدجواد. (1397). مقایسه تطبیقی توزیع منافع بین طرفین قراردادهای نفتی بیع متقابل، مشارکت در تولید و قراردادهای جدید نفتی ایران (IPC): مطالعه موردی میادین نفتی سروش و نوروز. اقتصاد انرژی ایران (اقتصاد محیط زیست و انرژی)، 7(26)، 79-130.
-        محمدی، سام، اصغری آق مشهدی، فخرالدین، و حاجی حسینی، محمدجواد. (1394). بررسی قواعد اختصاصی قراردادهای بالادستی نفت با تاکید بر قرارداد جدید نفتی موسوم به IPC. حقوق اداری، 3(9)، 113-135.
-        محمودی آذر، کیوان، و کیمیاگری، علی محمد. (1395). طراحی الگوی جدید ارزش گذاری قراردادهای مالی برمبنای ارزیابی ریسک سرمایه گذاری. مدیریت دارایی و تامین مالی، 4(4 (پیاپی 15) )، 29-44.
-        مکارم شیرازی، ناصر. (1426ق). أنوار الفقاهة: کتاب التجارة. قم: مدرسه الإمام امیرالمؤمنین(ع).
-        ملاابراهیمی، عماد، و ارفع نیا، بهشید. (1398). تحلیل روش های جایگزین حل و فصل اختلافات (ADR) در قراردادهای جدید بالا دستی نفتی ایران IPC. مطالعات حقوق انرژی، 5(2 )، 475-495.
-        منظور، داوود، کهن هوش نژاد، روح اله، و امانی، مسعود. (1395). ارزیابی مالی قراردادهای منتخب بیع متقابل نفتی و مقایسه آن با قراردادهای مشارکت در تولید. اقتصاد انرژی ایران (اقتصاد محیط زیست و انرژی)، 5(18)، 179-217.
-        مهاجری، انسیه، و فیروزمند، محمودرضا. (1401). علل, اسباب و نوع شناسی اختلافات در قراردادهای نفتی. مجله تحقیقات حقوقی، 25(99)، 341-367.
-        نجفی، محمدحسن. (1981). جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام (ج 37و 38). بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
-        اله وردی، فرهاد. (1397). مدیریت دانش در صنعت نفت و گاز و ماهیت قراردادهای نفتی جدید. کنگره بین المللی فرهنگ و اندیشه دینی.
-        یثربی، سیدعلی محمد. (1397). بررسی فقهی حقوقی اقتصادی الگوی قراردادهای نفتی. مجلس و راهبرد، 25(95)، 325-339.
دوره 8، شماره 2 - شماره پیاپی 29
فصلنامه علمی مطالعات فقه اقتصادی
تابستان 1405
صفحه 195-212