مطالبه خسارت فرصت از دست رفته در پرتو نظریه فقهی لاضرر و آثار اقتصادی آن در نظام‌های حقوقی اسلامی

باقرنظری, علی; مقدری امیری, عباس; موحدی نیا, مهدی

doi:10.22034/ejs.2026.529579.2087

مطالبه خسارت فرصت از دست رفته در پرتو نظریه فقهی لاضرر و آثار اقتصادی آن در نظام‌های حقوقی اسلامی

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان

علی باقرنظری ¹

عباس مقدری امیری ²

مهدی موحدی نیا ³

¹ گروه حقوق خصوصی، واحد بین المللی ارس، دانشگاه آزاد سلامی، تبریز، ایران.

² گروه حقوق خصوصی، واحد جویبار، دانشگاه آزاد اسلامی، جویبار، ایران

³ گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشگاه عدالت، تهران، ایران.

10.22034/ejs.2026.529579.2087

چکیده

زمینه و هدف: در نظام‌های حقوقی اسلامی، مفهوم «فرصت از دست رفته» به‌عنوان شکلی از عدم‌النفع و زیان احتمالی در چارچوب مسئولیت مدنی، جایگاه روشنی ندارد. این پژوهش با هدف تحلیل فقهی و حقوقی قابلیت مطالبه چنین خسارتی در پرتو قاعده لاضرر و بررسی آثار اقتصادی آن انجام شده است.

مواد و روش ها: مقاله حاضر از روش توصیفی تحلیلی بهره بده و ابزار انجام پژوهش کتابخانه ای است.

ملاحظات اخلاقی: در این مقاله اصالت متون، صداقت و امانتداری رعایت شده است.

یافته‌ها: تحلیل متون فقهی نشان می‌دهد که قاعده لاضرر، با پذیرش مفهوم عرفی ضرر، امکان جبران زیان ناشی از تفویت فرصت را فراهم می‌سازد؛ مشروط بر آنکه ضرر مسلم و رابطه سببیت بین رفتار عامل و از دست رفتن فرصت قابل اثبات باشد. یافته‌های تطبیقی نیز حاکی از آن است که در بسیاری از کشورهای اسلامی، همچون مصر، عراق و عربستان، رویکردهای قانونی یا قضایی به سمت پذیرش محدود جبران این نوع خسارت گرایش یافته‌اند.

نتیجه: از منظر فقهی و اقتصادی، جبران خسارت فرصت از دست رفته در راستای تحقق عدالت و ارتقای کارایی اقتصادی قابل توجیه است. پیشنهاد می‌شود قانون‌گذاران با اصلاح قوانین، تعریف «ضرر مسلم» را توسعه داده و سازوکارهای محاسبه خسارت احتمالی را نیز تبیین نمایند.

کلیدواژه‌ها

تفویت فرصت

مسئولیت مدنی

خسارت احتمالی

عدم‌النفع

تسبیب

عدالت اقتصادی

موضوعات