فصلنامه علمی مطالعات  فقه اقتصادی

فصلنامه علمی مطالعات فقه اقتصادی

مطالبه خسارت فرصت از دست رفته در پرتو نظریه فقهی لاضرر و آثار اقتصادی آن در نظام‌های حقوقی اسلامی

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان
1 گروه حقوق خصوصی، واحد بین المللی ارس، دانشگاه آزاد سلامی، تبریز، ایران.
2 گروه حقوق خصوصی، واحد جویبار، دانشگاه آزاد اسلامی، جویبار، ایران
3 گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشگاه عدالت، تهران، ایران.
10.22034/ejs.2026.529579.2087
چکیده
زمینه و هدف: در نظام‌های حقوقی اسلامی، مفهوم «فرصت از دست رفته» به‌عنوان شکلی از عدم‌النفع و زیان احتمالی در چارچوب مسئولیت مدنی، جایگاه روشنی ندارد. این پژوهش با هدف تحلیل فقهی و حقوقی قابلیت مطالبه چنین خسارتی در پرتو قاعده لاضرر و بررسی آثار اقتصادی آن انجام شده است.

مواد و روش ها: مقاله حاضر از روش توصیفی تحلیلی بهره برده و ابزار انجام پژوهش کتابخانه‌ای است.

ملاحظات اخلاقی: در این مقاله اصالت متون، صداقت و امانتداری رعایت شده است.

یافتهها: تحلیل متون فقهی نشان می‌دهد که قاعده لاضرر، با پذیرش مفهوم عرفی ضرر، امکان جبران زیان ناشی از تفویت فرصت را فراهم می‌سازد؛ مشروط بر آنکه ضرر مسلم و رابطه سببیت بین رفتار عامل و از دست رفتن فرصت قابل اثبات باشد. یافته‌های تطبیقی نیز حاکی از آن است که در بسیاری از کشورهای اسلامی، همچون مصر، عراق و عربستان، رویکردهای قانونی یا قضایی به سمت پذیرش محدود جبران این نوع خسارت گرایش یافته‌اند.

نتیجه: از منظر فقهی و اقتصادی، جبران خسارت فرصت از دست رفته در راستای تحقق عدالت و ارتقای کارایی اقتصادی قابل توجیه است. پیشنهاد می‌شود قانون‌گذاران با اصلاح قوانین، تعریف «ضرر مسلم» را توسعه داده و سازوکارهای محاسبه خسارت احتمالی را نیز تبیین نمایند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

- آقایی، بهمن، فرهنگ حقوق بهمن، چاپ اول، تهران، گنج دانش، 1378.
- ابن منظور، جمال الدین محمدبن مکرم، لسان العرب، ج 7، قم، نشر ادب الحوزه، 1405ق.
- ابراهیمی، علیرضا، «عدم‌النفع و فرصت از دست رفته؛ قابلیت مطالبه و تعیین میزان ضرر (مطالعه تطبیقی در حقوق مدنی افغانستان و ایران)»، دانشنامه‌های حقوقی، دوره دوم، شماره 3، 1398.
- امامی، سیدحسن، حقوق مدنی، جلد اول (الزامات خارج از قرارداد)، چاپ چهل و یکم، تهران: انتشارات اسلامیه، 1403.
- امیری، فاطمه، «جایگاه فرصت‌های از دست رفته در رویه قضایی ایران»، مجله حقوق خصوصی، دوره 27، شماره 3، 1400.
- بهاری اردکانی، ابوالفضل، هاشمی باجگانی، سیدجعفر، سلیمیان، ابالفضل، «مسئولیت مدنی ناشی از فرصت از دست رفته»، فصلنامه مجلس و راهبرد، سال بیست و سوم، شماره 86، 1395.
- بهاری اردکانی، ابالفضل، مسئولیت مدنی ناشی از سلب موقعیت، پایان­نامه کارشناسی ارشد دانشگاه آزاد اسلامی واحد میبد، 1393.
- بحرانی، شیخ یوسف، الحدائق الناظره فی احکام العتره الطاهره، ج 21، قم، موسسه النشر الاسلامی، 1405ق.
- ذاکری، اشرف‌السادات، مسئولیت مدنی ناشی از تفویت فرصت، تهران، بعثت، 1398.
- جعفری، جمیله، مهدوی، سیدمحمدهادی، «بررسی فقهی ضمان از دست رفتن فرصت»، پژوهش‌های فقه و حقوق اسلامی، دوره 11، شماره ۴۱، 1394.
- حسینی مراغه­ای، میرعبدالفتاح، عناوین الاصول، ج 1، قم، موسسه النشر الاسلامی، 1417ق.
- حوایزاوی علیرضا، بذرپاچ، حمید، جلالی، حسین، «بررسی خسارت اقتصادی محض در حقوق ایران، انگلستان و مصر». مطالعات فقه اقتصادی، سال ششم، شماره ۶، 1403.
- حق شناس، علی محمد و دیگران، فرهنگ معاصر هزاره انگلیسی، تهران، فرهنگ معاصر، 1381.
- دهخدا، علی اکبر، لغت نامه، دانشگاه تهران، 1341.
- شهید اول (محمد بن مکی)، اللمعة الدمشقیة. قم: دارالکتب الاسلامیه، بی تا.
- کاتوزیان، ناصر، الزام­های خارج از قرارداد ضمان قهری (مسئولیت مدنی) ج 1، چاپ پنجم، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، 1402.
- کاتوزیان، ناصر، «خسارت عدم‌النفع و فرصت‌های از دست رفته در حقوق ایران و فقه اسلامی»، مجله حقوقی دادگستری، دوره 91، شماره 3، 1397.
- کاظمی، محمود، نظریه از دست رفتن فرصت در مسئولیت مدنی، مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران، سال سی­ام، شماره 53، 1380.
- کریمی، فرهاد؛ داودی، معصومه، «تحلیل فقهی- حقوقی جبران خسارت ناشی از فرصت‌های اقتصادی از دست رفته»، فصلنامه فقه و حقوق اسلامی معاصر، دوره 14، شماره 4، 1401.
- محمدی، علی‌اکبر؛ حسینی، زهرا، «بررسی فقهی و حقوقی جبران خسارت فرصت از دست رفته با تأکید بر قاعده لاضرر»، فصلنامه پژوهش‌های حقوق اسلامی، دوره 23، شماره 2، 1400.
- موسوی بجنوردی، سید محمد، «قاعده لاضرر و کاربرد آن در مسئولیت مدنی نوین»، مجله پژوهش‌های فقه و حقوق اسلامی، دوره 32، شماره 2، 1398.
- معین، محمد، فرهنگ فارسی، ج 2، انتشارات امیرکبیر، 1353.
- مکارم شیرازی، ناصر، القواعد الفقهیه، ج 1، چاپ سوم، قم، منشور دارالعلم، 1382ق.
- نفیسی، علی اکبر، فرهنگ نفیسی، ج 4، انتشارات کتابفروشی خیام، 1343.
- نجفی، پروانه، خسارت فرصت از دست رفته و عدم­النفع در حقوق ایران و آمریکا، پایان­نامه کارشناسی ارشد دانشگاه عدالت، 1399. 
- نجفی، شیخ محمدحسن، جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام، ج 26، قم، دارالکتب الاسلامی، 1396ق.
- هاشمی، سید محمد، حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران، جلد دوم. چاپ سی و چهارم، تهران: میزان، 1403.
 
 
 
 
 
 
منابع لاتین
- Bryan A. Garner, BlacK's law Dictionary, 3 ed, 2004.
 
 
 
 
دوره 8، شماره 2 - شماره پیاپی 29
فصلنامه علمی مطالعات فقه اقتصادی
تابستان 1405
صفحه 75-90