فصلنامه علمی مطالعات  فقه اقتصادی

فصلنامه علمی مطالعات فقه اقتصادی

بازسازی مفهوم مقتضای ذات عقد بیع و نقش آن در اعتبار شروط: تحلیلی بر مبنای فقه امامیه و مواد 233 و 338 قانون مدنی

نوع مقاله : پژوهشی

نویسنده
گروه حقوق خصوصی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.
10.22034/ejs.2026.577667.2167
چکیده
زمینه و هدف: زمینه طرح این پژوهش حاضر، تعارض میان اصل آزادی قراردادی و محدودیت ناشی از شروط مخالف مقتضای ذات عقد است که در عمل موجب ابهام در تفسیر مقررات قانونی، به‌ویژه در مواد ۲۳۳ و 338 قانون مدنی شده است. هدف اصلی تحقیق، بازسازی تحلیلی این مفهوم و ارائه معیاری روشن برای تشخیص شروط ناسازگار با ماهیت عقد بیع است.
مواد و روش­ ها: این تحقیق از نوع نظری بوده ‌روش تحقیق به صورت توصیفی تحلیلی می‏باشد و روش جمع‏آوری اطلاعات بصورت کتابخانه‏ای است.
ملاحظات اخلاقی: در تمام مراحل نگارش پژوهش حاضر، ضمن رعایت اصالت متون، صداقت و امانت­داری رعایت شده است.
یافته ­ها: در منابع فقه امامیه و تحلیل‌های حقوقی معاصر، عنصر اصلی عقد بیع تحقق تملیک واقعی عین در برابر عوض معلوم است و بسیاری از اختلاف‌ها ناشی از خلط میان مقتضای ذات عقد و آثار یا لوازم عرفی آن است. همچنین مشخص شد که همه محدودیت‌های قراردادی لزوماً مخالف مقتضای ذات عقد نیستند، بلکه تنها شروطی که اصل انتقال مالکیت را نفی یا ماهیت عقد را دگرگون می‌کنند در این دسته قرار می‌گیرند.
نتیجه: با ارائه تفسیری مضیق و دقیق از مقتضای ذات عقد بیع می‌توان ضمن حفظ ماهیت عقد، دامنه اعتبار شروط قراردادی را تقویت و ابهام‌های تفسیری موجود در حقوق مدنی ایران را کاهش داد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

-    افشار، اباذر؛ صابری، حسین؛ فخلعی، محمد تقی (1399). جایگاه مصلحت در تحقق مقتضیات عقود با تأملی بر راه حل مصلحت کامنه. پژوهش های فقهی، 16(4)، 585-604.
-        الأنصاری، مرتضى (1428). کتاب المکاسب. جلد 6. قم: تراث الشیخ الأعظم.
-        جعفری لنگرودی، محمدجعفر (1399). تعهدات. تهران: گنج دانش.
-        جعفری لنگرودی، محمدجعفر (1399). علم حقوق در گذر زمان. تهران: گنج دانش.
-        جعفری لنگرودی، محمدجعفر (1400). الفارغ. جلد 3. تهران: گنج دانش.
-    حسینی میرصفی، سیده فاطمه. (1398). احکام مترتب بر شروط مخالف با مقتضای عقد از دیدگاه فقه مقارن. فقه مقارن، 7(14)، 219-244.
-    الحسینی، السید میر عبد الفتاح (1417). العناوین الفقهیة. جلد 2. قم: مؤسسة النشر الإسلامی التابعة لجماعة المدرسین.
-    الحلی، نجم الدین جعفر بن حسن (1408). شرایع الاسلام فی الحلال و الحرام. جلد 2. نجف: حیدریه.
-    الحلی، ابن إدریس (1410). السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی. جلد 2. قم: مؤسسة النشر الاسلامی التابعة لجماعة المدرسین.
-        خمینی، روح­الله (1418). کتاب البیع. جلد 5. قم: مؤسسه مطبوعاتی اسماعیلیان.
-        شایگان، سیدعلی (1375). حقوق مدنی ایران. تهران: طه.
-    صفایی، سید حسین (1403). حقوق بیع بین المللی: بررسی کنوانسیون بیع بین المللی 1980 با مطالعه تطبیقی در حقوق ایران، فرانسه، انگلیس و ایالات متحده آمریکا. تهران: دانشگاه تهران.
-    صفایی، سید حسین (1404). حقوق مدنی (جلد دوم): قواعد عمومی قراردادها. تهران: میزان.
-    طباطبائی یزدی، محمدکاظم بن عبدالعظیم (1428). حاشیه المکاسب، جلد ۱، نجف: محمدیه.
-        عاقلی، باقر (1369). داور و عدلیه. تهران: انتشارات علمی.
-    علی آبادی، علی. (1382). تحلیل مبنای بطلان شرط خلاف مقتضای عقد. مقالات و بررسیها، 36(دفتر 73 (3))، 23-40.
-    الغروی النائینی، المیرزا محمد حسین (1418). منیة الطالب فی حاشیة المکاسب‌. جلد 2. قم: مؤسسة النشر الإسلامی التابعة لجماعة المدرسین.
-        کاتوزیان، ناصر (1401). اعمال حقوقی. تهران: شرکت سهامی انتشار.
-    کارگران بافقی، احسان (1404). مبانی تاثیر شرط خلاف مقتضای ذات بر تحول عقد. تهران: سهامی انتشار.
-    محقق داماد‌ یزدى، سید مصطفى (1406). قواعد فقه. جلد 2. تهران: مرکز نشر علوم اسلامى‌.
-    مقصودی، رضا؛ محقق داماد، سیدمصطفی؛ علامه، سیدمهدی؛ مظلوم رهنی، علیرضا؛ اسدی کوه باد، هرمز (1402). شرط خلاف مقتضای ذات عقد. آموزه های فقه مدنی، 15(27)، 317-336.
-    ملاکریمی، فرشته، و راغبی، محمدعلی. (1398). معیارهای تشخیص شروط خلاف مقتضای عقد در عقود مشارکتی. اقتصاد اسلامی، 19(74)، 89-113.
-    الموسوی الخوئی، السید ابوالقاسم (1419). مصباح الفقاهه فی المعاملات، جلد ۲، نجف: مؤسسة الخوئی الإسلامیة.
-    الموسوی الخوئی، السید ابوالقاسم (1422). مستند عروة الوثقی. جلد 4. نجف: مؤسسة الخوئی الإسلامیة.
-    الموسوی الخوئی، السید ابوالقاسم (1431). منهاج الصالحین. جلد 2. نجف: مؤسسة الخوئی الإسلامیة.
 
دوره 7، شماره 4 - شماره پیاپی 27
فصلنامه علمی مطالعات فقه اقتصادی
زمستان 1404
صفحه 277-294