فصلنامه علمی مطالعات  فقه اقتصادی

فصلنامه علمی مطالعات فقه اقتصادی

بازاندیشی در موازین فقهی و حقوقی مالکیت متزلزل در عقد رهن

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان
1 گروه حقوق خصوصی، واحد دامغان، دانشگاه آزاد اسلامی، دامغان، ایران.
2 گروه حقوق، واحد دامغان، دانشگاه آزاد اسلامی، دامغان، ایران
3 گروه حقوق، واحد دامغان، دانشگاه آزاد اسلامی، دامغان، ایران.
10.22034/ejs.2026.563259.2147
چکیده
زمینه و هدف: مالکیت متزلزل در عقد رهن یکی از مفاهیم پیچیده و تأثیرگذار در فقه امامیه و حقوق ایران است که همواره مورد بحث و اختلاف نظر فقها و حقوقدانان بوده است. این پژوهش با هدف بازاندیشی در موازین فقهی و حقوقی مالکیت متزلزل در رهن انجام شده و به بررسی تحلیلیتطبیقی این مفهوم می‌پردازد.
ملاحظات اخلاقی: در تمام مراحل نگارش پژوهش حاضر، ضمن رعایت اصالت متون، صداقت و امانتداری رعایت شده است.
مواد و روشها: این تحقیق از نوع نظری بوده ‌روش تحقیق به صورت توصیفی تحلیلی می‏باشد و روش جمع ‏آوری اطلاعات بصورت کتابخانه ‏ای است و با مراجعه به اسناد، کتب و مقالات صورت گرفته است.
یافتهها: یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که مالکیت متزلزل در عقد رهن در فقه امامیه با اختلاف نظر فقها در انتقال مالکیت به وثیقه‌گیرنده و محدودیت قواعدی مانند لاضرر مواجه است، که پیچیدگی‌های عملی و حقوقی ایجاد می‌کند. در حقوق ایران نیز بررسی قوانین مدنی و رویه محاکم داخلی نشان می‌دهد که خلأها و ناهماهنگی‌های قانونی در اجرای رهن و حفاظت از حقوق طرفین وجود دارد.
نتیجه: نتایج حاکی از آن است که بازاندیشی در موازین فقهی و اصلاح قوانین حقوقی می‌تواند اجرای مطمئن‌تر عقد رهن را فراهم کرده و تضمین‌کننده حفظ منافع رهن‌دهنده و رهن‌گیرنده باشد، همچنین زمینه‌ای برای کاهش اختلافات قضایی و افزایش امنیت معاملات فراهم می‌آورد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

-    اعیادی، طاهر، علی پور، سلمان، شاه محمدی، ابوالفضل، حدود و ثغور تعارض دو حق در عقد معلق، پژوهش‌های تطبیقی فقه، حقوق و سیاست، پنج، چهار، 38، 1402.
-    انصاری، شیخ مرتضی، الزکاة (ج1)، قم:          المؤتمر العالمی بمناسبة الذکری المئویة الثانیة لمیلاد الشیخ الأعظم الأنصاری، الأمانة العامة، 1415.
-    ایزانلو، محسن، حبیبی، سینا، شعبانی کندسری، هادی، ضمانت اجرای بیع عین مرهون: مطالعه‌ای در فقه تطبیقی، پژوهشنامه حقوق اسلامی، هفت، یک، 104، 1395.
-    جعفرپور، جمشید، سیاه بیدی کرمانشاهی، سعید، تاملی بر رابطه عقد رهن و قرارداد وثیقه؛ جستاری نقادانه در باب تحول مفهوم توثیق اموال از رهن سنتی، آموزه های فقه مدنی، سیزده، بیست و سه، 90، 1400.
-    جعفری لنگرودی، محمد جعفر، الفارق: دائره‌المعارف عمومی حقوق (د - عده) (جلد 3)، تهران، گنج دانش، 1396.
-        جعفری لنگرودی، محمد جعفر، ترمینولوژی حقوق، تهران، گنج دانش، 1404.
-    جعفری لنگرودی، محمد جعفر، مبسوط در ترمینولوژی حقوق (واژه شماره 11873)، تهران، گنج دانش، 1400.
-    الحلبی، السیّد حمزة بن علی بن زهرة، غنیة النزوع إلى علمی الأصول والفروع (ج1)، قم: إعتماد، 1417.
-    الحلی، ابن إدریس، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی(ج2)، قم: مؤسسة النشر الاسلامی التابعة لجماعة المدرسین، 1410.
-    خمینى، روح‌الله، موسوعة الامام الخمینی، ج۲۳، تحریر الوسیلة، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، 1434.
-    ره انجام، حمیده، جعفری، شقایق، بررسی مصادیق تصرفات مالک در دوران تزلزل مالکیت و وضعیت حقوقی آنها، پژوهش‌های سیاسی و بین المللی، چهل و سه، 207، 1399.
-    ره انجام، حمیده، مالکیت متزلزل، پژوهشهای سیاسی و بین المللی، نه، سی و چهار، 32، 1396.
-    زاهدپور، غلامعباس، تحلیل فقهی و حقوقی ماهیت شرایط و آثار مالکیت متزلزل و تاثیر آن بر حدود اختیارات مالک در نظام حقوقی ایران، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، مرودشت، دانشگاه آزاد اسلامی واحد مرودشت، 1394.
-    ساداتیان جویباری، سید محمدباقر، حدود اختیارات مالک در مالکیت متزلزل و آثار حقوقی آن، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، بهشهر، دانشگاه آزاد اسلامی واحد بهشهر، 1395.
-    سلیمانی پور، حامد، آثار فروش مال رهنی توسط راهن و مرتهن، مطالعات علوم سیاسی، حقوق و فقه، هشت، سه، 414، 1401.
-    سیاه بیدی کرمانشاهی، سعید، نقدی بر انگاره ی مشهور فقیهان امامیه و قانون مدنی درباب شروط محدودکننده عقد رهن، فقه، بیست و هفت، چهار، 199، 1399.
-        صادقی، بهروز، آثار حقوقی تصرف مالک در مالکیت متزلزل، تهران، مجد، 1399.
-    صدقی، غلامعلی، فروش ملک مورد رهن، پژوهشگاه علوم انسانی و اطلاعات فرهنگی، دو، 16، 1392.
-    صفایی، حسین و جواهرکلام، محمدهادی، حقوق مدنی پیشرفته (جلد نخست) تضمین های دین (رهن و ضمان)، تهران، سهامی انتشار، 1403.
-        الطوسی، محمدبن حسن، الخلاف (ج3)، قم: مؤسسة النشر الإسلامی، 1362.
-    الطوسی، محمدبن حسن، المبسوط فی فقه الإمامیة (ج2)، تهران: المکتبة المرتضویة لإحیاء الآثار الجعفریة، 1387، ص83
-    عبدلی، فاطمه، بررسی رهن و توثیق اسناد تجاری در فقه و حقوق موضوعه، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، تهران، دانشگاه تربیت معلم - تهران - دانشکده ادبیات و علوم انسانی، 1392.
-    فخعلی، محمدتقی، مالکیت متزلزل (تحلیل فقهی ماهیت، مصادیق و احکام)، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، مشهد، دانشگاه فردوسی مشهد - دانشکده الهیات و معارف اسلامی شهید مطهری، 1395.
-    کاتوزیان، ناصر، دوره حقوق مدنی عقود معین جلد چهارم (عقود اذنی، وثیقه های دین، ودیعه، عاریه، وکالت، ضمان، حواله، کفالت، رهن)، تهران، گنج دانش، 1403.
-    کاتوزیان، ناصر، دوره مقدماتی حقوق مدنی درسهایی از عقود معین جلد دوم (ودیعه، عاریه، وکالت، ضمان، حواله، کفالت، رهن)، تهران، گنج دانش، 1404.
-    محسن زاده، ابوالفضل، بررسی و تحلیل فقهی و حقوقی معاملات نسبت به عین مرهونه در نظام کنونی، قتنون یار، سه، دوازده، 158، 1398.
-    محقق داماد، سید مصطفی، جواهرکلام، محمدهادی، مالکیت مراعی؛ مفهوم و مصادیق، پژوهش نامه حقوق اسلامی، شصت و سه، 32، 1403.
-    معظمی گودرزی، مهدی، شیخی نصرآبادی، مجیدرضا، واکاوی عقد رهن (از حیث لزوم و جواز) در فقه و قانون مدنی، مبانی فقهی حقوق اسلامی، یازده، بیست و دو، 179، 1397.
-    منصوری، مرتضی، مالکیت متزلزل در نظام حقوقی ایران و مصر، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، تهران، دانشکده علوم انسانی، 1400.
-    مومنی، مهدیه، ماهیت حقوقی و آثار معاملات رهنی، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، کرمان، وزارت علوم، تحقیقات و فناوری - دانشگاه شهید باهنر کرمان - دانشکده حقوق و معارف اسلامی، 1393.
-    میرآقایی، معصومه، بررسی حقوقی تصرفات ممنوعه و معاملت ناقله در عقد رهن، مشهد، سومین کنفرانس بین المللی فقه، حقوق، وکالت و علوم اجتماعی در افق ایران، 1401.
-    النجفی الجواهری، الشیخ محمد حسن (صاحب­جواهر)، جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، 1362.
دوره 8، شماره 1 - شماره پیاپی 28
فصلنامه علمی مطالعات فقه اقتصادی
بهار 1405
صفحه 247-264