فصلنامه علمی مطالعات  فقه اقتصادی

فصلنامه علمی مطالعات فقه اقتصادی

رویه‌های قضایی در عدالت مالیاتی در پرتو فقه امامیه

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان
1 گروه حقوق عمومی، واحد تهران شمال، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران
2 گروه حقوق، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران
3 گروه حقوق، دانشگاه مازندران، مازندران، ایران.
10.22034/ejs.2026.565110.2152
چکیده
زمینه و هدف: عدالت و برابری مالیاتی از مهم‌ترین اصول حقوق مالیاتی است و اقتضا دارد بار مالیات متناسب با توان پرداخت مودیان توزیع شود. با گسترش نقش دیوان عدالت اداری پس از تصویب اصل ۱۷۳ قانون اساسی و ایجاد سازوکار رسیدگی به شکایات مودیان نسبت به آراء قطعی هیأت‌ها و مقررات مالیاتی، رویه‌های قضایی به یکی از منابع مهم تفسیر و تکمیل مقررات مالیاتی تبدیل شده‌اند. افزون بر این، قواعد فقه امامیه، از جمله قاعده عدالت و انصاف، لاضرر، نفی حرج، المیسور و قواعد اتلاف و تسبیب، پایه‌ای اصولی برای حمایت از حقوق مودیان، محدود کردن اختیارات دولت در مالیات‌ستانی و تضمین تناسب مالیاتی فراهم می‌آورند. هدف این پژوهش بررسی جایگاه و کارکرد هم‌افزایانه رویه‌های قضایی و قواعد فقهی در تحقق عدالت مالیاتی است.
مواد و روش‌ها: این تحقیق نظری و توصیفی-تحلیلی بوده و جمع‌آوری اطلاعات به صورت کتابخانه‌ای و با مراجعه به اسناد، کتب، مقالات و آراء دیوان عدالت اداری انجام شده است.
ملاحظات اخلاقی: در تمام مراحل نگارش پژوهش حاضر، ضمن رعایت اصالت متون، صداقت و امانتداری رعایت شده است.
یافتهها: یافته‌ها: مرور مقررات، آراء دیوان عدالت اداری و اصول فقهی نشان می‌دهد که مداخله قضایی موجب شفاف‌سازی قواعد، اصلاح رویه‌های اداری، افزایش پیش‌بینی‌پذیری و ایجاد انسجام در اجرای قوانین می‌شود. قواعد فقهی نیز تضمین‌کننده عدالت افقی و عمودی، محدودکننده مالیات‌های آسیب‌زا و حمایت‌کننده از حقوق مودیان کم‌توان هستند.
نتیجه‌: ترکیب رویه‌های قضایی و قواعد فقه امامیه می‌تواند عدالت مالیاتی را تقویت کرده و منابعی قابل اعتماد برای مدیریت اجرایی و تفسیر مقررات مالیاتی فراهم آورد و تعادل میان دولت و مودیان را تضمین کند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

-    ابراهیمیان جلودار، سیدیاسر، احمدی، مسعود، و ایمان خان، نیلوفر. (1397). تاثیر عدالت و فرهنگ مالیاتی بر تمکین مالیاتی با در نظر گرفتن نقش نگرش مودیان-در نظام اداری ایران. علوم مدیریت ایران، 13(49)، 111-135.
-        ابن ابی شیبه، ابوبکر (1410). المصنف. جلد 11. بیروت: دارالفکر.
-        ابویوسف، یعقوب (1399). الخراج. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگى.
-    استوارسنگری، کوروش. (1399). چیستی دادرسی اداری در ایران؛ دادرسی دراداره یا دادرسی بر اداره. پژوهش های نوین حقوق اداری، 2(4)، 135-159.
-        آخوند خراسانی، محمد (1404). کفایة الاصول. قم: آل­البیت.
-    آرتا، فرناز، طاهری، محسن، و آقایی بجستانی، مریم. (1400). دادرسی اداری اختلافات مالیاتی، ابزاری در راستای کاهش وقفه مالیاتی (مطالعه تطبیقی ایران و ایالات متحده آمریکا). پژوهش های نوین حقوق اداری، 3(9)، 111-142.
-    باقری، مصطفی، توسلی نائینی، منوچهر، و دالمن پور، محمد. (1398). تاملی در نظام دادرسی مالیاتی (اداری-قضایی) ایران و آمریکا. پژوهشنامه مالیات، 27(44 (92 مسلسل) )، 45-66.
-        بجنوردی، حسن (1424). القواعد الفقهیه. جلد 3. قم: مؤسسه مطبوعاتی اسماعیلی قم.
-        بهشتی، سیدمحمد (1398). اقتصاد اسلامی. تهران: اسلامیه.
-    پرویزی فرد، سعید. (1392). تاثیر عوامل فرهنگ مالیاتی بر تمکین مالیاتی در بین مودیان امور مالیاتی. همایش سیاست­های مالی و مالیاتی ایران.
-    تاریکی، علی، و شفیعی سردشت، جعفر. (1385). آیین دادرسی مالیاتی در ایران ساختار، اصول راهبردی، مشکلات و موانع. پژوهش های‌ حقوقی، -(10)، 11-39.
-    توکلی، محمدرضا. (1394). فرار مالیاتی و راهکارهای مقابله با آن. کنفرانس بین المللی پژوهش های نوین در مدیریت، اقتصاد و حسابداری.
-    حاج محمودعطار، فرناز، و آرایی، وحید. (1401). تأثیر اعتماد به دولت بر تمکین داوطلبانه مؤدیان مالیاتی با نقش میانجی ادراک عدالت مالیاتی. پژوهش های حسابداری مالی و حسابرسی (پژوهشنامه حسابداری مالی و حسابرسی)، 14(56 )، 243-264.
-    حسینی، سیدحسین، بخشی محبی، محمد، و ساجدی، فاطمه. (1397). مسوولیت قضات در دادرسی مالیاتی/قاضی, عدالت, انصاف و دادرسی مالیاتی/قاضی و دادرسی مالیاتی. کنفرانس ملی اندیشه های نوین و خلاق در مدیریت، حسابداری، مطالعات حقوقی و اجتماعی.
-    حیدری، سیروس. (1396). اصل تناظر در دادرسی اداری با تاکید بر دادرسی دیوان عدالت اداری. مطالعات حقوقی (علوم اجتماعی و انسانی شیراز)، 9(2 )، 83-116.
-    رستمی، ولی. (1387). اقتدارات و اختیارات دستگاه مالیاتی در حقوق مالیاتی ایران. مطالعات حقوق خصوصی (حقوق)، 38(3)، 165-189.
-    رستمی، ولی، و کاظمی، داوود. (1398). ارزیابی اصول «حق دفاع» و «علنی بودن» دادرسی مالیاتی در نظام حقوقی ایران و انگلیس. مطالعات حقوق عمومی (حقوق)، 49(4)، 1067-1088.
-    رضایی زاده، محمدجواد، و درویش وند، ابوالفضل. (1388). نقش و جایگاه شورای عالی مالیاتی در نظام مالیاتی کشور و نظارت دیوان عدالت اداری بر آن. مطالعات حقوق خصوصی (حقوق)، 39(2)، 149-167.
-    السان، مصطفی، و ضرونی، داریوش. (1397). جایگاه اصل تناظر و حق تجدیدنظرخواهی در نظام دادرسی مالیاتی ایران. پژوهشنامه مالیات، 26(39 (مسلسل 87) )، 93-106.
-        صدر، سید محمدباقر (1409). الفتاوی الواضحه. بیروت: دارالفکر.
-    طجرلو، رضا، و مرادی، رامین. (1399). اصول دادرسی مالیاتی در نظام حقوقی ایران و انگلستان با نگاهی به آموزه های فقهی. پژوهشنامه حقوق اسلامی، 21(1 (پیاپی 51) )، 223-242.
-        طوسی، محمد (1424). المبسوط. جلد 2. تهران: مکتبه المرتضویه.
-    علیزاده، محمد، علیمرادی، مهری، حیدری، درخشان، و عبدی، حدیث. (1399). نقش اقتدار سازمان مالیاتی در اثر عدالت توزیعی و رویه ای بر تمکین مالیاتی. پژوهشنامه مالیات، 28(47 (95 پیاپی) )، 129-155.
-        عمید زنجانی، عباسعلی (1394). فقه سیاسی. جلد 2. تهران: امیرکبیر.
-    قلی، باقر؛ انتظاری نجف آبادی، علیرضا؛ شریعتی فرانی، سعید (1403). نقدی بر رأی شورای عالی مالیاتی و دیوان عدالت اداری درخصوص مسئولیت ماموران مالیاتی و نمایندگان عضو هیات حل اختلاف مالیاتی درصورت عدم اعتراض اداره مالیاتی به آرای هیات های مذکور. حقوق اداری 11(39)، 195-217.
-    قنواتی، جلیل؛ هوشمندی، سجاد (1400). رویکردهای نوین دادرسی مالیاتی در مراجع شبه‏ قضائی با تأکید بر نظام‏ های حل‏ اختلاف کشورهای فرانسه و انگلستان و آلمان. حقوق فناوری­های نوین، 2(3)، 193-219.
-        کلینی، محمد (1411). اصول کافی. جلد 1، بیروت: دارالتعارف للمطبوعات.
-    کمالی، سعید، و شفیعی، سعیده. (1390). مفهوم تمکین مالیاتی و محاسبه آن در نظام مالیاتی ایران. پژوهشنامه مالیات، دوره جدید - 19(10 (مسلسل 58))، 143-168.
-    لشکری، علیرضا. (1400). کارکرد بر نظام مالیاتی اسلام با نظر به نظام مالیاتی اقتصاد متعارف. جستارهای اقتصادی، 18(36 )، 191-206.
-    محسنی، حسن، و صاحبی، مهدی. (1397). استقلال حقوق دادرسی از حقوق مالیاتی (بررسی ضمانت اجرای نقض تکلیف مالیاتی وکیل دادگستری). مجله تحقیقات حقوقی، 21(81 )، 237-264.
-    محمودآبادی، حمید، و حیدریان، ناصح. (1398). بررسی همسویی اصلاحات قوانین مالیاتی و طرح جامع مالیاتی با نظام مالیاتی مطلوب؛ از دیدگاه مؤدیان مالیاتی. شباک، 5(9 (پیاپی 48))، 47-52.
-        مطهری، مرتضی (1400). اسلام و مقتضیات زمان. جلد 2. تهران: صدرا.
-    مقربی، مهدی، و اسدیان لالیمی، مرتضی. (1399). نقش وزیر امور اقتصادی و دارایی در تحقق عدالت مالیاتی. کنفرانس بین المللی فقه، حقوق و پژوهش های دینی.
-    موسوی، سیدیحیی، و ابراهیمی کرهرودی، احمد. (1397). بررسی مشکلات و چالش های نظام دادرسی مالیاتی ایران. پژوهشنامه مالیات، 26(37 (مسلسل 85) )، 73-98.
-    مولائی، آیت (1402). بایسته‏ های رسیدگی شورای عالی مالیاتی در مقام رسیدگی به اعتراض به آرای هیئت‏ های حل اختلاف مالیاتی. دانش حقوق عمومی، 12(40)، 139-164.
-    نباتی، صبا. (1401). فرآیند دادرسی مالیاتی در حقوق موضوعه ایران. تمدن حقوقی، 5(13 )، 199-216.
-     نورمحمدی، محمدعلی، غمامی، سیدمحمدمهدی، و جلالیان، عسکر. (1399). مراجع صالح رسیدگی به شکایت نسبت به تشخیص و وصول ناصحیح مالیات با رویکرد اخلاق مداری در ایران. اخلاق در علوم و فناوری، 15(ویژه نامه 3)، 19-24.