فصلنامه علمی مطالعات  فقه اقتصادی

فصلنامه علمی مطالعات فقه اقتصادی

بررسی تطبیقی قرارداد وام های سلف بانکی ایران با عقد سلم فقهی و شروط صحت آن در مذاهب

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری گروه فقه شافعی و فقه مبانی حقوق اسلامی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.
2 استادیار، گروه فقه شافعی و فقه مبانی حقوق اسلامی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.
3 استادیار، گروه فقه شافعی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران، ایران.
10.22034/ejs.2024.435083.1661
چکیده
زمینه و هدف: پیش‌خرید نقدیِ محصولات واحدهای تولیدی به قیمت معین است که به منظور تأمین قسمتی از سرمایه در گردش واحدهای تولیدی بکار گرفته می‌شود. بنابر تعاریف فقها، به لفظِ سَلَم یا سَلَف؛ یا خریدِ مال مدّت‌دار به نقد دانسته شده است.
مواد و روش‌ها: این تحقیق از نوع نظری بوده و روش تحقیق به صورت توصیفی تحلیلی می‌باشد و روش جمع‌آوری اطلاعات بصورت کتابخانه‌ای است و با مراجعه به اسناد، کتب و مقالات صورت گرفته است.
ملاحظات اخلاقی: در این مقاله، اصالت متون، صداقت و امانت‌داری رعایت شده است.
یافتهها: عقود بانکی فعلی، مربوط به دریافت وام سلف از جانب بانک‌های ایران شروطی دارد که با توجه به تعاریف فقهی بیع سَلَم و شروط صحّت آن؛ در می‌یابیم که تفاوت‌های موجود میان عقود بانکی در بانک‌های ایران و قوانین فقهی بیع سَلَم، و اختلاف در شروط اعطای وام‌های سَلَف از جانب بانک‌ها، و شروط ثمن و کالا در صحّت بیع سلم، سبب فساد عقود سَلَم میان بانک‌ها و مشتریان می‌شود.
نتیجه: دربازپرداخت وام سلف بانکی، مسلم‌فیه (کالا) که بصورت غیر منقول معامله می‌گردد، مانند بیع نقد به نقد به علاوه سودی از پیش تعیین شده تغییر می‌یابد، یعنی در این عقود بانکی، مسلَم إلیه کالا را می‌فروشد و در ازای مبیع که از قیبل محصول یا صنعت است، پول نقد را به ربّ السّلم تسلیم می‌کند که برخلاف یکی از شروط صحّت مسلم فیه است.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


-القرآن الکریم
-إبن حجر، أحمد بن محمّد بن علی الهیتمی، تحفة المحتاج فی شرح المنهاج و حواشی الشّروانی و العبادی، دار إحیاء التّراث العربی (المکتبة التّجاریّة الکبری بمصر لصاحبها مصطفی محمد، مصر)، 1357هـ ق- 1983م.
-إبن الملقن، سراج الدین أبو حفص عمر بن علی الأنصاری (ت 804هـ ق)، قواعد ابن الملقن أو «الأشباه والنظائر فی قواعد الفقه»، تحقیق ودراسة: مصطفى محمود الأزهری، الطبعة: الأولى، دار ابن القیم للنشر والتوزیع، الریاض- دار إبن عفان للنشر والتوزیع، القاهرة، ١٤٣١ هـ ق- ٢٠١٠م.
-إبن الهمام، کمال الدین محمد بن عبد الواحد السیواسی السکندری، فتح القدیر على الهدایة، الطبعة الأولى، ١٣٨٩هـ ق- ١٩٧٠م، شرکة مکتبة و مطبعة مصطفى البابی الحلبی و أولاده بمصر، صَوّرتها دار الفکر، لبنان،  (ت 861هـ ق).
-اشتهاردی، علی پناه، فتاوی ابن جنید، چاپ اوّل، مؤسسه النشر الإسلامی، قم، 1416 هـ ق
-انصاری، مسعود و طاهری، محمدعلی، دانشنامه حقوق خصوصی، چاپ اول، 1/571، انتشارات محراب فکر، تهران، 1384هـ ش.
-بخاری، حافظ ابوعبدالله محمد بن اسماعیل بن ابراهیم بن مغیرة بخاری جعفی، صحیح البخاریّ، دارالفکر، بیروت، 1419هـ ق.
-البغوی، أبی محمد الحسین بن مسعود بن محمد بن الفراء، التّهذیب فی فقه الإمام الشّافعی، تحقیق: عادل أحمد عبد الموجود- علی محمد معوض، الطبعة: الأولى، ١٤١٨ هـ ق- ١٩٩٧م، دار الکتب العلمیة، بیروت، (ت 516 هـ ق).
-البهوتی، منصور بن یونس الحنبلی (ت ١٠٥١ هـ ق)، کشاف القناع عن الإقناع، تحقیق وتخریج وتوثیق: لجنة متخصصة فی وزارة العدل، الطبعة: الأولى الناشر: وزارة العدل فی المملکة العربیة السعودیة، ١٤٢١- ١٤٢٩هـ ق- ٢٠٠٠- ٢٠٠٨م.
-الجرجانی، علی بن محمد بن علی السید الحسینی، کتاب التعریفات، الطّبعة الأولی، 87، دارالفکر، بیروت، لبنان، 2005م.
-جعفری لنگرودی، محمدجعفر، مبسوط در ترمینولوژی حقوق، چاپ اول، 2/919، کتابخانه گنج دانش، تهران، 1378ه ش.
-الحلّی، نجم الدّین جعفر بن الحسن بن یحیی بن سعید الهذلی، شرائع الإسلام فی الحلال و الحرام، محقق: سید صادق حسینی شیرازی، الطّبعة الثّانیة، استقلال، تهران،  (648- 726هـ ق)، 1409 هـ ق.
-الخوانساری، سید أحمد بن یوسف خوانساری جامع المدارک فی شرح المختصر النافع، الطّبعة الثّانیة، ناشر: مکتبة الصدوق، تهران، (1405هـ ق)، 1355هـ ش.
-الرّافعی، عبدالکریم بن محمد بن عبدالکریم القزوینی، العزیز شرح الوجیز المعروف بالشّرح الکبیر، المحقق: علی محمد عوض- عادل أحمد عبدالموجود، الطّبعة الأولی، دارالکتب العلمیّة، بیروت، 1417هـ ق- 1997م.
-الرّعینی (الحطاب)، شمس الدین أبو عبد الله محمد بن محمد بن عبد الرحمن الطرابلسی المغربی المالکی، مواهب الجلیل فی شرح مختصر خلیل، الطبعة: الثالثة، دار الفکر، بیروت،(ت ٩٥٤هـ ق)، ١٤١٢هـ ق- ١٩٩٢م.
-الرّملی، شمس الدین محمد بن أبی العباس أحمد بن حمزة شهاب الدّین، نهایة المحتاج إلى شرح المنهاج، الطبعة: ط أخیرة، دار الفکر، بیروت،(ت 1004 هـ ق)،  ١٤٠٤هـ ق- ١٩٨٤م.
-الزّبیدی، محمد مرتضی، تاج العروس من جواهر القاموس، الطّبعة الأولی، ج 16، دارالفکر، بیروت، 1414هـ ق.
-السّرخسی، محمد بن أحمد بن أبی سهل شمس الأئمة، المبسوط، بدون تاریخ، مطبعة السعادة، مصر، وصوّرَتها: دار المعرفة، بیروت، (ت ٤٨٣ هـ ق).
-السّمرقندی، علاءالدّین (ت 539 هـ ق)، تحفة الفقهاء و هی أصل بدائع الصّنائع للکاسانی، الطبعة الثانیة، دارالکتب العلمیّة، بیروت، ١٤١٤هـ ق- ١٩٩٤م.
-الشّافعی، الإمام أبی عبدالله محمّد بن إدریس، الأمّ، الطّبعة الأولی، الجزء الثّالث، دارالکتب العلمیّة، بیروت، لبنان، 2002م.
-الشربینی، شمس الدین محمد بن محمد الخطیب مغنی المحتاج إلی معرفة ألفاظ المنهاج، الطّبعة الأولی، دارالکتب العلمیّة، بیروت، (ت 977هـ ق)، 1415هـ ق- 1994م.
-الصّاوی، أحمد بن محمد المالکی، حاشیة الصاوی على الشرح الصغیر (لغة السالک لأقرب المسالک إلى مذهب الإمام مالک)، صححه: لجنة برئاسة الشیخ أحمد سعد علی، مکتبة مصطفى البابی الحلبی، ١٣٧٢ هـ ق- ١٩٥٢م.
-الصّدوق، محمد بن علی، المقنع، مؤسسة الإمام الهادی، قم، 1415 هـ ق.
-الطّوسی، إبوجعفر محمد بن حسن بن علی بن حسن،المبسوط فی فقه الإمامیة، محقق: محمدباقر بهبودی، الطّبعة الثّالثة، المکتبة المرتضویّة لإحیاء الآثار الجعفریة، تهران،(385- 460هـ ق)،   1387هـ ق.
-علیش، محمد، منح الجلیل شرح مختصر خلیل، الطبعة: الأولى، دارالفکر بیروت، ١٤٠٤هت ق- ١٩٨٤م.
-الفیرزآبادی، مجدالدّین أبوطاهر محمد بن یعقوب، القاموس المحیط، الطبعة: الثّامنة، تحقیق: مکتب تحقیق التّراث فی مؤسسة الرّسالة، بإشراف: محمد نعیم العرقسُوسی، مؤسسة الرسالة للطباعة والنشر والتوزیع، بیروت،1426هـ ق- 2005م.
-الکاسانی، علاء الدین أبو بکر بن مسعود الحنفی الملقب بملک العلماء، بدائع الصّنائع فی ترتیب الشرائع، الطبعة الأولى، ١٣٢٧- ١٣٢٨هـ ق، الأجزاء 1و2 مطبعة شرکة المطبوعات العلمیة بمصر- الأجزاء 3- 7 مطبعة الجمالیة بمصر، صَوّرتْها کاملةً: دار الکتب العلمیة، بیروت، (ت ٥٨٧ هـ ق).
-مجلة البحوث الإسلامیّة، المکتبة الشاملة، 1403هـ ق.
-النّجفی، محمد حسن، جواهر الکلام، الطّبعة السابعة، دار إحیاء تراث العربی، بیروت، 1362هـ ش .  
-النّووی، أبو زکریا محیی الدین یحیى بن شرف، منهاج الطالبین وعمدة المفتین، المحقق: عوض قاسم أحمد عوض، الطبعة: الأولى، ١٤٢٥هـ ق- ٢٠٠٥م، دارالفکر، بیروت، (ت ٦٧٦هـ ق).
-النّووی، أبو زکریا محیّ الدّین یحیی بن الشّرف، روضة الطّالبین و عمدة المفتین، تحقیق: زهیر الشّاویش، الطّبعة الثّالثة، المکتب الإسلامی، بیروت- دمشق- عمان، 1412هـ ق- 1991م.
 
منابع فارسی:
- به­کیش، محمد مهدی، «اقتصاد چیست؟»، تهران: نشر نی، چاپ ششم، 1391.
-کاتوزیان، ناصر، عقود معین، چاپ دهم، 1/174، شرکت سهامی انتشار، تهران، 1378 ه ش.
- محمدی گلپایگانی، سیدمحمد، «مبانی فقهی نظام مشارکت در بانکداری بدون ربا»، تهران: انتشارات دانشگاه تهران،1389.