فصلنامه علمی مطالعات  فقه اقتصادی

فصلنامه علمی مطالعات فقه اقتصادی

شرایط مطالبه خسارت ناشی از قرارداد در فقه و حقوق

نوع مقاله : پژوهشی

نویسنده
گروه حقوق، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران.
10.22034/ejs.2024.431149.1639
چکیده
زمینه و هدف: عدم اجرای تعهد از موضوعات مهم حقوق قراردادهاست که ضمانت اجرا و مطالبه خسارت آن بسیار مهم و در عین حال محل اختلاف نظر است. هدف مقاله حاضر، بررسی شرایط مطالبه خسارت ناشی از  قرارداد در فقه و حقوق است.
مواد و روش‌ها: روش تحقیق مقاله حاضر توصیفی تحلیلی است. مواد و داده‌ها نیز کیفی است و از فیش‌برداری در گردآوری مطالب و داده‌ها استفاده ‌شده است.
ملاحظات اخلاقی: در این مقاله، اصالت متن، صداقت و امانت‌داری رعایت شده است.
یافته‌ها: اکثرفقهای امامیه بدون آنکه بحث مستقلی را به مطالبه و جبران خسارت اختصاص دهند در بحث‌های مختلف فقهی، به مسئله خسارات قابل جبران، توجه کرده‌اند. در فقه و به‌تبع آن درحقوق ایران، ایفای عین تعهد، اولین راه‌حل برای مقابله با نقض قرارداد به شماره آمده و عدم ایفای تعهدات مهمترین شرط مطالبه خسارت ناشی از  قرارداد است.
نتیجه‌: فرارسیدن موعد انجام تعهدات، تخلف از اجرای تعهدات قراردادی، ورود خسارت و تصریح به جبران خسارت در قرارداد یا قانون و یا عرف مهمترین شرایط مطالبه خسارت ناشی از  قرارداد در حقوق ایران است. درخصوص شرط اول باید گفت فرارسیدن موعد اجرای قرارداد به معنای آن است که تا زمانی که تعهد حال نشده، برای متعهدله امکان مطالبه آن وجود ندارد در خصوص شرط دوم نیز باید گفت متعهد باید از اجرای تعهدات قراردادی خودداری نموده باشد و به‌عبارت‌دیگر مرتکب تقصیر شده باشد. درخصوص شرط سوم باید گفت درصورتی‌که متعهد از اجرای تعهدات قراردادی خود خودداری ورزد، ولی خسارتی متوجه متعهدله نگردد، وی حق مطالبه خسارت ازمتعهد را نخواهد داشت.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


  • اسماعیل‌پور، ایرج، «بررسی تطبیقی عدم النفع در نظام حقوقی ایران و مقایسه آن با حقوق انگلیس و آمریکا»، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، به راهنمایی استاد حسن علی دوردیان، تهران، دانشگاه تهران، 1387.
  • امامی، سیدحسن، حقوق مدنی، جلد اول، چاپ سیزدهم، تهران، انتشارات اسلامیه، 1389.
  • امامی، سیدحسن، حقوق مدنی، جلد دوم، چاپ پنجم، تهران، انتشارات اسلامی، 1380
  • امیر قائم مقامی، عبدالمجید، حقوق تعهدات، جلد اول، چاپ اول، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، 1343.
  • جعفری لنگرودی، محمدجعفر، ترمینولوژی حقوق، چاپ بیست و سوم، تهران، انتشارات مجد، 1390.
  • جعفری­لنگرودی، محمدجعفر، دوره حقوق مدنی(حقوق تعهدات)، جلددوم، چاپ دهم، تهران،انتشارات دانشگاه تهران، 1387.
  • حسینی نژاد، حسینقلی، مسئولیت مدنی، چاپ دوم، تهران، انتشارات جهاد دانشگاهی، 1370.
  • رشتى، میرزاحبیب‌الله، کتاب الغصب، چاپ اول، تهران، چاپ سنگی،1322.
  • سماواتی، حشمت الله، خسارات ناشی از عدم انجام تعهدات قراردادی، چاپ سوم، تهران، انتشارات آینده، 1380.
  • شهرکی زنگنه، جعفر، جبران خسارت تأخیر در اجرای تعهدات قراردادی در فقه امامیه- حقوق ایران و اسناد بین‌المللی، چاپ اول، مشهد مقدس، انتشارات بنیاد پژوهش‌های اسلام، 1397.
  • شهیدی، مهدی، آثار قراردادها و تعهدات، جلد سوم، چاپ دوم، تهران، انتشارات مجد، 1383.
  • صفرزاده، امیرعلی؛ عظیمی­گرکانی، هادی، «لزوم اجتماع شرایط در الزام متعهد به ایفای تعهدات خود»، مجله مطالعات حقوق، شماره هجدهم، 1400.
  • طهماسبی، علی؛ شیرازی، علی، قابلیت مطالبه خسارت ناشی از کاهش ارزش ثمن در صورت فسخ قرارداد، مجله: پژوهشنامه حقوق اسلامی، شماره چهل و نهم، بهار و تابستان 1398 .
  • فلاح، مهدی؛ قادری، نرجس، «تبیین مبنا و شرابط مطالبه خسارت تاخیر تادیه. در فقه و حقوق موضوعه ابران و کنوانسیون بیع بین‌المللی ۱۹۸۰»، مجله مطالعات علوم سیاسی، حقوق و فقه، دوره چهارم، شماره دوم، بهار 1397.
  • کاتوزیان، ناصر، قواعد عمومی قراردادها، جلد چهارم، چاپ پنجم، انتشارات شرکت سهامی، 1387.
  • کیائی، عبداله، التزامات بایع و مشتری قبل و بعد از تسلیم مورد معامله، چاپ اول، تهران، انتشارات ققنوس،1376.
  • گرجی، ابوالقاسم، مقالات حقوقی، چاپ­اول، تهران، نشر وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و اداره کل انتشارات و تبلیغات، 1378.
  • محقق داماد، سیدمصطفی، قواعد فقه بخش مدنی، چاپ سوم، تهران، مرکز نشر علوم اسلامی، 1383.
  • محقق­ داماد،سیدمصطفی، حقوق خانواده نکاح و انحلال آن، جلدچهارم، چاپ چهارم، تهران، نشر علوم اسلامی، 1372.
  • محقق داماد، سیدمصطفی؛ تفرشی، محمدعیسی؛ شعاریان ستاری، ابراهیم،«وضعیت­حقوقی تعهدات قرار دادی مؤجل­ متوفی»، فصلنامه علمی-پژوهشی نور،شماره یک‌صد و هشتاد و سوم و یک‌صد هشتاد و چهارم، 1381.
  • مهمان نوازان، هدیه،«کاوشی در مطالبه خسارت عدم النفع در حقوق موضوعه ایران»، مجله شهر قانون، شماره شتم، زمستان 1392.
  • نوروزی شمس، مشیت­االله، «زمان اجرای قراردادوتأثیر آن درمسئولیت قراردادی (مطالعۀتطبیقی حقوق ایران وانگلیس)»، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، به راهنمایی استاد مصطفی محقق داماد، تهران، دانشگاه تربیت مدرس، 1393.
  • نوری، امیدرضا، «جایگزین‌های عدم ایفای عین تعهد در کنوانسیون بیع بین‌المللی کالا بامطالعه تطبیقی در حقوق ایران»، مجله مطالعات حقوق، شماره هشتم،1396.
  • وحدتی شبیری، سیدحسن، مبنای مسئولیت مدنی قراردادی، چاپ اول، قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی،1385.

منابع عربی

  • انصارى‌، مرتضى، مکاسب، جلد ششم، قم، نشرکنگره جهانى بزرگداشت شیخ اعظم انصارى،1415.
  • خراسانی، ملامحمد کاظم، کفایة الاصول، اصفهان، نشرخاتم الانبیا،1386.
  • خوانساری، شیخ موسی، منیه الطالب فی حاشیه المکاسب، جلد دوم، قم، چاپخانه جمهوری، 1373.
  • السیورى(فاضل مقداد)، جمال‌الدین المقداد بن عبداالله، کنزالعرفان (فقه القرآن)، تهران، انتشارات مرتضوی، 1373.
  • طباطبایى­حائرى، سیدعلى، ریاض المسائل(ط– الحدیثة)، جلد شانزدهم، قم، مؤسسه آل البیت علیهم ‌السلام،1418.
  • عاملی جبعی، زین‌الدین بن محمد، شرح لمعه، جلد سوم، قم، انتشارات حوزه علمیه،1383.
  • عاملی، محمد بن مکى، الدروس الشرعیة فی فقه الامامیة، جلد ششم، قم، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم،1417.
  • علامه حلّى، حسن بن یوسف بن مطهر، قواعد الاحکام فی معرفة الحلال و الحرام، جلد دوم وسوم، قم، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1413.
  • علامه حلّى، حسن بن یوسف بن مطهر، تذکرةالفقهاء(ط– القدیمة)، قم، مؤسسه آل البیت علیهم ‌السلام ،1423
  • علامه حلی، حسن بن یوسف، تذکرة الفقها، قم، موسسه آل البیت علیهم‌السلام الحیا التراث،1373.
  • کرکى(محقق ثانى)، على بن حسین، جامع المقاصد فی شرح القواعد، جلد ششم، قم، مؤسسه آل البیت علیهم‌السلام، 1414
  • محقق­حلّى، جعفر بن حسن، شرائع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام، جلد سوم و چهارم، قم، مؤسسه اسماعیلیان، 1408
  • مظفر، محمد رضا، اصول الفقه، چاپ دهم، قم، موسسه اسماعیلیان، ۱۳۸۰.
  • موسوی بجنوردی، میرزا حسن، القواعد الفقیهه، جلدسوم، قم، الهادى،1377.
  • موسوی خمینی، روح االله،کتاب البیع، جلدپنجم، چاپ­سوم، تهران، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى، 1388.
  • نجفى، محمدحسن، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، جلدچهلم و چهل و ششم، بیروت – لبنان، دار إحیاء التراث العربی، 1407.
  • نجفی، شیخ محمدحسن، جواهر الکلام، جلد بیست و سوم، بیروت- لبنان، دار إحیاء التراث العربی،1362.
  • نجفی، شیخ محمدحسن، جواهرالکلام فی شرح شرایع‌السلام، جلدپانزدهم و سی و نهم، بیروت- لبنان، دار إحیاء التراث العربی ،