فصلنامه علمی مطالعات  فقه اقتصادی

فصلنامه علمی مطالعات فقه اقتصادی

بازدارندگی نظارت عمومی از تخلّفات مالی کارگزاران نظام حکمرانی با تأکید بر سیره ­ی علوی

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان
گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشکده الهیات و علوم اسلامی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران.
10.22034/ejs.2026.581958.2171
چکیده
زمینه و هدف: همواره فساد از عوامل اصلی بازماندن جوامع و نهادها از نیل به اهداف مطلوب و از موانع اساسی رشد و تکامل آن­ها در طول تاریخ بوده است. لذا وجود ناظر برای جلوگیری از تخلّفات کارگزاران و مجریان، امری ضروری است که در سیره حکومتی حضرت علی (ع) نیز همواره مورد توجّه بوده است. این مقاله در صدد است که به نقش نظارت عمومی در بازدارندگی از فساد مالی کارگزاران در سیره علوی بپردازد.
مواد و روش‌ها: در مقاله حاضر روش تحقیق به صورت توصیفی-تحلیلی و روش جمع­آوری اطّلاعات کتابخانه­ای است.
ملاحظات اخلاقی: در نگارش مقاله حاضر، ارجاع‌دهی مستند و امانتداری مبنا قرار گرفته است.
یافته‌ها: امام علی (ع) از نظارت درونی و نظارت بیرونی در سیستم حکومتی خود بهره می­گرفتند. نظارت درونی توسّط خود فرد بر افکار و اعمالش صورت می­گیرد درحالیکه در نظارت بیرونی توسّط سطوح دیگر بر عملکرد مجریان نظارت می­شود. نظارت بیرونی خود به مستقیم و غیر مستقیم تقسیم می­شود.
نتیجه: نظارت عمومی از مهم­ترین و بهترین راهکارهای عملی نظارت بر عملکرد حکومت و کارگزاران به شمار می­رود و در سیره حکومتی علوی (ع) بسیار مورد تأکید و دارای کارکرد بازدارندگی بالایی در جلوگیری از تخلّفات و فسادهای مالی کارگزاران و مجریان بوده است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

منابع
منابع فارسی
-        قرآن کریم
-        نهج البلاغه
-        اخوان کاظمی، بهرام، نظارت در نظام اسلامی، تهران، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، 1391.
-        اسفندیاری، خلیل، فساد، «مقابله با فساد و اهمیت راهکار تقویت نظارت فراگیر»، دانش ارزیابی، سال هشتم، شماره بیست و هفتم، ۱۳۹۵.
-        اسکندری، محمّدحسین، دارابکلایی، اسماعیل، پژوهشی در موضوع قدرت، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، 1383.
-        ایزدهی، سیّد سجّاد، مبانی فقهی نظارت بر قدرت از دیدگاه امام خمینی (ره)، تهران، عروج، 1390.
-        بهادری، علی، روابط میان قوا در حقوق اساسی ج.ا.ا با نگاهی به نظریه کنترل و تعادل قوا، پایان­نامه کارشناسی ارشد، دانشکده حقوق، دانشگاه امام صادق علیه اسلام، 1389.
-        تاج آبادی، رضا، «جایگاه نظارت مردمی و شفافیت در امور در منظر حضرت علی علیه السلام در سلامت جامعه اسلامی»، سومین کنگره بین‌المللی نهج البلاغه راه نجات نهج البلاغه و زیست شرافتمندانه، ۱۴۰۳.
-        تقوی دامغانی، سیّدرضا، نگرشی بر مدیریّت اسلامی، چاپ اول، تهران، شرکت چاپ و نشر بین الملل سازمان تبلیغات اسلامی، 1379.
-        جعفری لنگرودی، محمد جعفر، دایره المعارف حقوق، جلد پنجم، تهران، انتشارات گنج دانش، 1381.
-        جعفری، قاسم، مبانی فکری نظارت شهروندان بر حاکمان (با تاکید بر نظر امام خمینی)، چاپ اول، تهران، پژوهشکده امام خمینی و انقلاب اسلامی معاونت پژوهشی، 1388.
-        جعفریان، رسول، مقالات تاریخی (دفتر هفدهم)، قم، انتشارات دلیل ما، ۱۳۸۷.
-        جوان آراسته، حسین، گزینش رهبر و نظارت بر او در نظام جمهوری اسلامی ایران، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، 1388.
-        حقیقی، مهری، ابدی، سعیدرضا، جلالی، محمّد، «مؤلفه­های جدید نظارت مالی و مبارزه با فساد در دستگاه­های اداری در سیره علوی»، معرفت فرهنگی اجتماعی، سال دهم، شماره دوم، 1398.
-        خوانساری، جمال الدّین، شرح غررالحکم و دررالکلم، جلد دوم، چاپ سوم، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، 1366.
-        دلشاد تهرانی، مصطفی، حکومت حکمت: حکومت در نهج البلاغه، تهران، نشر دریا، 1379.
-        دهخدا، علی اکبر، فرهنگ متوسط دهخدا، جلد دوم، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، 1390.
-        ذاکری، محمد، اسدی، اسماعیل، لطفی، هادی، «تبیین الگوی پاسخگویی و نظارت بر نظام اداری در حکومت علوی از منظر رابطه بوروکراسی و دموکراسی»، فصلنامه رسالت مدیریت دولتی، سال دوم، شماره چهارم، 1390.
-        راسخ، محمد، نظارت و تعادل در نظام حقوق اساسی، چاپ دوم. تهران، انتشارات دراک، 1390.
-        ساریخانی، عادل، اکرمی سراب، روح الله، «کارکردهای پیشگیرانه شفافیت در سیاست جنایی»، مجله حقوقی دادگستری، سال هفتاد و هفتم، شماره هشتاد و دوم-شماره پیاپی 82، 1392.
-        عمید زنجانی، عباسعلی، نظارت بر اعمال حکومت و عدالت اداری، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، 1389.
-        فیض الاسلام اصفهانی، علی نقی، ترجمه و شرح نهج البلاغه، جلد پنجم، تهران، تألیفات فیض الاسلام، 1379.
-        قاضی، سیّد ابوالفضل، بایسته­های حقوق اساسی، تهران، میزان، 1383.
-        قلی­پور، رحمت الله، «تحلیل رابطه الگوی حکمرانی خوب و فساد اداری»، مدیریت فرهنگ سازمانی، سال سوم، شماره سوم-شماره پیاپی 1059، 1384.
-        مکارم شیرازی، ناصر، با همکاری جمعی ازاساتید و محقّقان حوزه علمیه قم، دایره المعارف فقه مقارن، جلد دوم، چاپ اول، قم، انتشارات امام علی بن ابیطالب علیه السلام، 1385.
-        مکارم شیرازی، ناصر، با همکاری جمعی ازاساتید و محقّقان حوزه علمیه قم، دایره المعارف فقه مقارن، جلد دوم، چاپ اول، قم، انتشارات امام علی بن ابیطالب علیه السلام، 1389.
-        ملک‌زاده، محمد، سیره سیاسی معصومان (ع) در عصر حاکمیت، تهران، کانون اندیشه جوان، ۱۳۸۶.
-        منتظری، حسینعلی، مبانی فقهی حکومت اسلامی (دراسات فی ولایه الفقهیه و فقه الدوله الاسلامیه)، ترجمه محمود صلواتی، جلد چهارم، چاپ اول، قم، کیهان، 1367.
-        موحدی محب، عبدالله، جهانگیری، مهری، «سیستم نظارت بر مدیران در مدیریّت علوی با تأکید بر نهج البلاغه»، یادنامه هفدهمین کنگره نهج البلاغه: کتاب اول: مجموعه مقالات هفدهمین کنگره بین المللی، یزد، بنیاد نهج البلاغه، 1395.
-        نبوی، محمّدحسین، مدیریّت اسلامی، چاپ چهارم، قم، مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، 1377.
-        نجارزاده اهری، حجت، اردبیلی، محمدعلی، مهرا، نسرین، مهدوی ثابت، محمدعلی، «پیشگیری از فساد مالی در پرتو نظارت بر اموال و دارایی کارگزاران عمومی»، مجله حقوقی دادگستری، سال هشتاد و چهارم، شماره صد و دهم، ۱۳۹۹.
-        نفیسی، علی­اکبر، فرهنگ نفیسی، جلد پنجم، تهران، کتابفروشی خیام، 1343.
-        نیاقی، امید و نجابت خواه، مرتضی، «سازوکارهای نظارت مشارکتی بر عملکرد دولت در راستای دستیابی به اهداف توسعه پایدار»، مجله مطالعات حقوقی، سال چهاردهم، شماره دوم، 1401.
-        هاشمی، محمد، حقوق بشر و آزادی­های اساسی، چاپ دوم، تهران، انتشارات میزان، 1391.
منابع عربی
-        آمدی، عبدالواحد بن محمّد، غررالحکم (تصحیح رجایی)، قم، دارالکتاب الاسلامی، 1368.
-        شوشتری، قاضی نورالله،  احقاق الحق و ازهاق الباطل،جلد هشتم، قم، مکتبه آیت الله المرعشی نجفی، 1409ق.
-        شیبانی، احمد،  فضائل الصحابه، جلد اول، بیروت، موسسه الرساله، ۱۴۰۳ق.
-        قرشی، شیخ باقر شریف، موصوعه الامام امیرالمومنین علی بن ابیطالب علیه السلام، جلد دهم، قم، مؤسسه الکوثر للمعارف الاسلامیه، 1429ق.
-        کلینی، محمّد بن یعقوب، الکافی (الاسلامیه)، جلد پنجم، چاپ پنجم، تهران، دارالکتب الاسلامیه، 1363ق.
-        مجلسی، محمدباقر بن محمدتقی، بحارالانوار، جلد صدم، چاپ اول، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1403ق.
-        نوری، حسین بن محمّد تقی، مستدرک الوسائل، جلد سیزدهم، چاپ اول، بیروت، مؤسسه آل بیت (علیهم السلام) لاحیاء التراث، 1408ق.
-        یعقوبی، احمد، تاریخ یعقوبی، جلد دوم، تهران، دار صادر، بی تا.
سایت­های اینترنتی
-        دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت الله العظمی خامنه­ای، فرمان هشت ماده‌‌ای به سران قوا درباره مبارزه با مفاسد اقتصادی، آخرین مراجعه 29/5/1404 (https://khl.ink/f/3062 ).