فصلنامه علمی مطالعات  فقه اقتصادی

فصلنامه علمی مطالعات فقه اقتصادی

قراردادهای هوشمند و مسئولیت مدنی ناشی از اجرای خودکار تعهدات در چارچوب فقه امامیه و حقوق ایران

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان
1 گروه حقوق اسلامی، دانشکده حقوق قضایی، دانشگاه علوم قضایی و خدمات اداری، تهران، ایران.
2 گروه حقوق خصوصی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.
چکیده
زمینه و هدف: رشد سریع فناوری بلاک‌چین و ظهور قراردادهای هوشمند، چالش‌ها و فرصت‌های عمیقی را برای نظام‌های حقوقی در سراسر جهان ایجاد کرده است. برخلاف قراردادهای سنتی، قراردادهای هوشمند از طریق الگوریتم‌های خوداجرا عمل می‌کنند و مداخله انسانی را به حداقل می‌رسانند، در حالی که پرسش‌های پیچیده‌ای را درباره اعتبار، اجرا و مسئولیت ایجاد می‌نمایند. این مقاله به بررسی مسئولیت مدنی ناشی از اجرای خودکار تعهدات در قراردادهای هوشمند می‌پردازد، با تمرکز ویژه بر چارچوب فقه امامیه و حقوق ایران.

مواد و روش ­ها: این تحقیق از نوع نظری بوده ‌روش تحقیق به صورت توصیفی-تحلیلی می‏باشد.

ملاحظات اخلاقی: در تمام مراحل نگارش پژوهش حاضر، ضمن رعایت اصالت متون، صداقت و امانت­داری رعایت شده است.

یافته­ ها: با بهره‌گیری از اصول بنیادین فقه اسلامی همچون قاعده «لاضرر»، «تسبیب»، «اتلاف» و «ضمان ید»، مقاله نشان می‌دهد که چگونه فقه کلاسیک می‌تواند سازوکارهای انعطاف‌پذیری برای توزیع مسئولیت در بسترهای فناورانه نوین ارائه دهد.

نتیجه: تحلیل تطبیقی با نظام‌های حقوقی غربی نیز شباهت‌ها و تفاوت‌ها در نحوه مواجهه با مسئولیت در معاملات الگوریتمی را آشکار می‌سازد. در نهایت، مقاله پیشنهادهایی برای اصلاح قانون‌گذاری و رویه قضایی در ایران ارائه می‌دهد و بر ضرورت مقررات تخصصی و اجتهاد پویا برای تضمین عدالت و پیش‌بینی‌پذیری در حکمرانی قراردادهای هوشمند تأکید می‌کند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

منابع
منابع فارسی
- امیری مقدم، محمد (1404). مطالعه حقوقی قراردادهای هوشمند در حقوق خصوصی ایران. مطالعات علوم اجتماعی. 11(1): 95-100.
- بیات، شهرزاد، فرحی، حسین، باقرزاده، احد. (1403). مزایا و چالش­های حقوقی بکارگیری قراردادهای هوشمند در بستر بلاکچین. فصلنامه حقوق بین­الملل، 3(4): 5-18.
- پرویزی مقدم، نگین (1404). تحلیل قراردادهای هوشمند از منظر حقوق مدنی ایران. رهیافت نوین در مطالعات اسلامی، 22(1): 247-277.
- پناهی، هادی، غریبه، علی، و پاشازاده، حسن. (1401). امکان سنجی مسئولیت نرم افزار الکترونیکی هوشمند در فرض وقوع خطا و اشتباه در انعقاد قرارداد الکترونیکی در حقوق ایران و کامن لا. تحقیقات حقوقی بین المللی، 15(55)، 495-515.
- تاج لنگرودی، محمدحسن و دهدار، فرزین . (1403). شک در اهلیت طرفین قرارداد هوشمند و امکان اعمال اصل صحت در فرض عدم احراز اهلیت. پژوهشهای حقوقی، 23(58)، 599-630.
- جلالی کروه، محمود، و حیدریان دولت آبادی، محمدجواد. (1399). مطالعه علم محور تحولات تجارت الکترونیک در عصر بلاکچین. رهیافت، 30(80 )، 131-142.
- جوادی، امیر ، باباپور، محمد و محمدی جوزانی، عبدالعلی . (1403). بررسی امکان اقاله اجباری قراردادهای هوشمند به نوع سنتی در شرایط نوسانات ارزش رمز ارز از دیدگاه فقه و حقوق اسلامی. مطالعات حقوق بشر اسلامی، 13(1)، 69-94.
- حسنی، میلادی (1404). فقه حقوقی قراردادهای هوشمند و اعتبار آن‌ها در نظام حقوقی اسلامی. مطالعات حقوق، 47(1): 151-164.
- خوانساری، رسول، قلیچ، وهاب (1399). بررسی ابعاد فقهی و حقوقی به­کارگیری قراردادهای هوشمند در نظام مالی ایران. تهران: پژوهشکده پولی و بانکی.
- ذاکری نیا، حانیه و غلامپور، زهرا. (1401). ظرفیت سنجی قراردادهای ساخت و ساز خودالزام‌گر. حقوق فناوری های نوین، 3(5)، 55-72.
- ربانی موسویان، سیدعلی. (1400). قواعد حاکم بر قراردادهای هوشمند در فقه امامیه و حقوق موضوعه. پژوهش های فقه و حقوق اسلامی (فقه و مبانی حقوق اسلامی)، 17(66)، 178-204.
- رضوی، سیدمهدی، دائمی، اسماعیل. (1403). مسئولیت مدنی ناشی از خطای قرارداد هوشمند. فصلنامه مطالعات حقوقی فضای مجازی. 2(3): 15-28.
- زمانیان، معصومه، و وطنی، زهرا. (1401). افزایش کارآیی اعتبارات اسنادی با فناوری بلاک چین خصوصی و قرارداد هوشمند و ارزیابی تطبیقی میزان سازگاری قوانین با آن. مجله تحقیقات حقوقی، 25 (ویژه نامه حقوق و فناوری)، 445-477.
- شعاریان ستاری، ابراهیم و شیرین بیگ پور، رویا . (1398). تأثیر انواع نقض قرارداد بر ضمانت اجرای آن با تأکید بر اسناد بین‌المللی. پژوهش حقوق خصوصی، 7(26)، 213-242.
- شیرانی، مسعود، و طلاکش، ملیکا سادات. (1399). قانونگذاری بلاکچین در ایران، چین و انگلستان. تمدن حقوقی، 3(7)، 175-185.
- شیروی، عبدالحسین، و محمدی، مرتضی. (1388). تشکیل قراردادها از طریق نمایندگی سامانه هوشمند. نامه مفید، 15(73 (نامه حقوقی)، 23-46.
- صادقی، حسین، و ناصر، مهدی. (1397). واکاوی نقش قراردادهای هوشمند در توسعه نظام ثبت الکترونیکی اسناد. دیدگاه های حقوق قضایی، 24(84)، 101-124.
- عابدیان کلخوران، میرحسین، نجات زادگان، سعید. (1402). زمان انعقاد قراردادهای هوشمند از منظر حقوق ایران، انگلیس و آمریکا. پژوهش تطبیقی حقوق اسلام و غرب، 10(2)، 125-142.
- قربانی کندسری، مسعود ، محمدیان امیری، مهدی و رضوانی، علی . (1402). قراردادهای هوشمند از منظر فقهی و کارکرد‌های آن‌ها در ایجاد اسناد، بازارهای مالی و سرمایه. فصلنامه علمی مطالعات فقه اقتصادی، 5(4)، 193-210.
- قویدل، شراره (1403). قراردادهای هوشمند و فناوری بلاکچین در نظام حقوق قراردادهای ایران. تحقیقات حقوق قضایی، 9(1): 269-294.
- لطفی، مائده؛ احمدی سورشجانی، زهرا (1403). استفاده از قراردادهای هوشمند در افزایش کارایی و دقت معاملات الکترونیکی. تهران: کنفرانس بین المللی و ملی مطالعات مدیریت، حسابداری و حقوق مجموعه مقالات دهمین کنفرانس بین المللی و ملی مطالعات مدیریت، حسابداری و حقوق.
- مختاری، رحیم، زارع، هادی (1403). بررسی امکان نقض تعهدات در قراردادهای هوشمند و ضمانت اجراهای احتمالی آن. پژوهش های بنیادین در حقوق، 4(1): 49-71.
- ملک، هادی (1401). بررسی حقوقی نقش بلاکچین در قراردادهای هوشمند حوزه مالکیت فکری. پژوهش‌های حقوقی میان‌رشته‌ای. ۳ (۲) :۶۷-۸۳.
- ناصر، مهدی و صادقی، حسین . (1398). اعتبار سنجی و چالش های حقوقی به کارگیری قراردادهای هوشمند با مطالعه تطبیقی نظام حقوقی ایران و آمریکا. پژوهش حقوق خصوصی، 7(27)، 225-288.
- نجات زادگان، سعید، و سلطانی، محمد. (1401). ارزیابی شرایط عمومی صحت قراردادهای هوشمند از منظر حقوق ایران و آمریکا. مجله تحقیقات حقوقی، 25(ویژه نامه حقوق و فناوری)، 303-334.
- نوری دوآبی، پیام. (1401). شفافیت محصول بلاکچین. تهران: همایش ملی ارتقای شفافیت.
- کاظمی، محمود و بنایی اسکویی، مجید . (1398). نظام مسئولیت مدنی در قانون مدنی ایران و فقه امامیه (خلأ قانون مدنی در زمینه مسئولیت مدنی). فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی، 2(3): 202-230.
- سعادت مصطفوی، سید مصطفی و پایکاری، محمد جواد. (1396). نگرشی جدید به مبانی مسئولیت مدنی در حقوق ایران و فقه امامیه. آموزه‌های حقوقی گواه، 3(1): 159-185.
- جعفری چالشتری، محمود، براری چناری، یوسف و جهانیان، مجتبی. (1398). مسئولیت مدنی سبب مجمل در حقوق مدنی ایران و فقه امامیه. فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی، 2(4): 81-100.
- محقق­داماد، سید مصطفی. (1406ق). قواعد فقه(ج2). تهران: مرکز نشر علوم اسلامى‌.
- غروی­اصفهانی، محمدحسین. (1419ق). حاشیة کتاب المکاسب(ج1). بیروت: محقق.
- شیخ­انصاری، مرتضی. (بی­تا). مکاسب، ابتدای خیارات (ج13). تبریز: بی­نا.
- السجستانی، أبو داود. (بی­تا). سنن أبی داود (ج2). بیروت: المکتبة العصریة، صیدا.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
منابع لاتین
-      Arabnia, Hamid R., Leonidas Deligiannidis, Farzan Shenavarmasouleh, Soheyla Amirian, Farid Ghareh Mohammadi (2025). Computational Science and Computational Intelligence. London: Springer.
-      Alferes, Jose Julio, Leopoldo Bertossi, Guido Governatori, Paul Fodor, Dumitru Roman (2016). Rule Technologies. Research, Tools, and Applications. London: Springer.
-      Huang, Ken, Carlo Parisi, Lisa JY Tan, Winston Ma, Zhijun William Zhang (2024). Web3 Applications Security and New Security Landscape: Theories and Practices. London: Springer.
-      Micklitz, Hans-W., Oreste Pollicino, Amnon Reichman, Andrea Simoncini, Giovanni Sartor, Giovanni De Gregorio (2021). Constitutional Challenges in the Algorithmic Society. Cambridge: Cambridge University Press.
-      Zhang, S Thomas (2024). The Potential and Limitations of Bitcoin and Ethereum: A Framework to Assess Blockchain Projects from a Business and Economics Perspective. London: Palgrave Macmillan.