فصلنامه علمی مطالعات  فقه اقتصادی

فصلنامه علمی مطالعات فقه اقتصادی

واکاوی تحلیلی ماهیت شرط خیار در فقه امامیه و حقوق ایران با رویکردی بر چالش‌های اقتصاد دیجیتال

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان
1 گروه فقه و حقوق اسلامی و اندیشه امام خمینی، واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.
2 گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران
3 گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.
چکیده
زمینه و هدف: خیار شرط ابزاری برای مدیریت قراردادهاست، اما ماده ۴۰۱ قانون مدنی در صورت عدم تعیین مدت، حکم به بطلان شرط و عقد می‌دهد. این پژوهش با هدف واکاوی مبانی فقهی این سخت‌گیری و سنجش انطباق آن با اقتضائات اقتصاد دیجیتال انجام شده است تا ضرورت بازنگری در تفسیر سنتی از ابهام مدت و قاعده غرر در قراردادهای هوشمند بررسی شود.

مواد و روش­ها: این تحقیق از نوع نظری بوده ‌روش تحقیق به صورت توصیفی تحلیلی می‏باشد.

ملاحظات اخلاقی: در تمام مراحل نگارش پژوهش حاضر، ضمن رعایت اصالت متون، صداقت و امانت­داری رعایت شده است.

یافته­ها: به نظر می­رسد تفکیک میان ماهیت فقهی خیار شرط و توافق بر آن، بطلان مطلق را زیر سوال می‌برد. در قراردادهای هوشمند مبتنی بر بلاک‌چین، منطق «اگر-آنگاه» جایگزین زمان تقویمی شده و سکوت در مدت، لزوماً به معنای ابهام غرری نیست. همچنین، برداشت‌های سنتی از ماده ۴۰۱ با اصول صحت و لزوم در معاملات نوین و عرف تجاری دیجیتال اصطکاک دارد و پایداری قراردادها را به مخاطره می‌اندازد.

نتیجه­: پژوهش نتیجه می‌گیرد که به‌جای بطلان مطلق، باید «مدت عرفی» یا «مدت معقول» ملاک قرار گیرد. شناسایی کدهای برنامه‌نویسی به‌عنوان بیان صریح زمان‌بندی اجرا در قراردادهای هوشمند، از تزلزل معاملات کلان جلوگیری می‌کند. پیشنهاد می‌شود با تفسیر مضیق ماده ۴۰۱ و تکیه بر اعتبار رخدادهای دیجیتال، از بطلان‌های غیرضروری در بستر اقتصاد نوین پیشگیری شود.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

 
منابع
منابع فارسی
امامی، سید حسن (1398). حقوق مدنی (دوره ۶ جلدی)، جلد اول، چاپ چهلم، تهران: انتشارات اسلامیه.
-      امیری، علی؛ و پهلوان زاده، عباس (1403). مبانی حقوق بانکی. تهران: امجد.
-      انصاری، شیخ مرتضی (1428). کتاب المکاسب، جلد ششم (خیارات)، قم: انتشارات مجمع الفکر الاسلامی.
-      بازگیر، یدالله (1395). آرای قطعیت یافته دادگاه‌ها در امور مدنی (خیارات و احکام راجع به آن)، چاپ پنجم، تهران: نشر بازگیر.
-      تاج لنگرودی، محمدحسن (1404). چالش‌های حقوقی انعقاد، اجرا و انحلال قرارداد هوشمند در بستر بلاک‌چین. تهران: موسسه عالی آموزش و پژوهش مدیریت و برنامه‌ریزی.
-      توسلی، علی (1403). ثبت الکترونیک معاملات املاک (از منظر قانون الزام به ثبت معاملات اموال غیرمنقول). تهران: دادگستر.
-      جلیلی، میرجمیل (1399). آثار امضاء در قراردادهای سنتی و الکترونیکی. تهران: انتشارات آموزش برتر.
-      حکیم، سید محسن (1416). مستمسک العروة الوثقی، جلد ۱۳. قم: دارالتفسیر.
-      حمیدی، محمدمهدی (1402). ‏بررسی تحلیلی امکان انتساب انعقاد قرارداد به سامانه‌های هوشمند. قم: حقوق پویا.
-      خرام سید امین، حق پرست ذوالفقار، و اسدی کوه باد هرمز (1403). مسئولیت مدنی دولت در جبران هزینه ناشی از اقتصاد تورم‏زا با تاکید بر قواعد فقهی لاضرر و عدل و انصاف. پژوهش‌های تطبیقی فقه، حقوق و سیاست، 6(1)، 339-353.
-      شاه‌طاهری، شبنم‌سادات (1398). الزامات و چالش‌های ثبت الکترونیک اسناد و املاک کشور. تهران: سنجش و دانش‏.
-      شهری، غلامرضا (1404). حقوق ثبت اسناد و املاک. تهران: جهاد دانشگاهی.
-      شهید ثانی، زین الدین (1413). مسالک الأفهام إلی تنقیح شرائع الإسلام. جلد 4. قم: بنیاد معارف اسلامی.
-      شهیدی، مهدی (1399). آثار قراردادها و تعهدات (دوره حقوق مدنی). چاپ هشتم، تهران: مجد.
-      صفایی، سید حسین (1400). دوره مقدماتی حقوق مدنی: قواعد عمومی قراردادها، جلد دوم، چاپ بیست و ششم، تهران: نشر میزان.
-      علوی امین، سیدمحمدطاها (1402). حقوق قراردادهای هوشمند: نسل جدید قراردادهای الکترونیک. قم: میراث انبیاء (ع)‏.
-      کاتوزیان، ناصر (1397). حقوق مدنی: قواعد عمومی قراردادها. جلد پنجم. چاپ دهم. تهران: شرکت سهامی.
-      کاتوزیان، ناصر (1401). قانون مدنی در نظم حقوقی کنونی. تهران: میزان.
-      کاتوزیان، ناصر (1402). حقوق مدنی: ایقاع. تهران: شرکت سهامی انتشار.
-      محقق حلی، جعفربن حسن (1367). شرائع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام. جلد ۲. قم: اسماعیلیان.
-      مرادی، رضا (1404). قرارداد‌های هوشمند و اجرای خودکار تعهدات. تهران: یافته.
-      موسوی افشار، میرصابر (1404). ثبت الکترونیک و تحول دیجیتال در حکمرانی نوین با تاکید بر نقش هوش مصنوعی در دولت هوشمند. تبریز: نشر شیردل.
-      موسوی بجنوردی، سید محمد (1396). قواعد فقهیه. جلد دوم، چاپ چهارم، تهران: نشر میعاد.
-      نجفی، محمدحسن (1362). جواهر الکلام، ج ۲۳. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
-      نوری، محمد علی، و نخجوانی، رضا (1390). حقوق تجارت الکترونیکی. تهران: گنج دانش.
-      نیکومنش، فاطمه (1401). قرارداد هوشمند در ساحت مالکیت فکری. تهران: اندیشه عصر.
 
منابع لاتین
-      Boccia, Francesco (2017). The Challenge of the Digital Economy. London: Springer International Publishing.
-      Cheung, Paul (2023). The ASEAN Digital Economy. Hague: Taylor & Francis.
-      Kaur, Napinder (2025). Innovation and the Sharing Economy. Hague: Taylor & Francis.
-      Lau, Chi (2023). Economic and financial issues in the post-covid-19 world. London: Frontiers Media SA.
-      UNCTAD (2024). Digital Economy Report 2024. London: United Nations Conference on Trade and Development (UNCTAD) Press.
-      Wang, Chengqi (2025). Moving Towards Sustainable Development: Exploring the Impact of Land-Use Policies on Land Green Utilization Efficiency. London: Frontiers Media SA.
.