فصلنامه علمی مطالعات  فقه اقتصادی

فصلنامه علمی مطالعات فقه اقتصادی

تحلیل اقتصادی اصل لزوم قراردادها و استثنائات آن در فقه امامیه و حقوق ایران

نوع مقاله : پژوهشی

نویسنده
گروه حقوق خصوصی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.
10.22034/ejs.2026.584483.2176
چکیده
زمینه و هدف: اصل لزوم قراردادها به‌عنوان یکی از بنیادهای نظام حقوق قراردادها، نقش اساسی در تضمین ثبات، پیش‌بینی‌پذیری و اتکاپذیری روابط معاملاتی دارد. با این حال، نظام حقوقی در مواردی به‌منظور حمایت از رضایت واقعی طرفین، جلوگیری از ورود ضرر نامتعارف و حفظ تعادل معاوضی، استثنائاتی را بر این اصل پذیرفته است.

مواد و روشها: پژوهش حاضر از نوع مطالعات نظری بوده و با روش توصیفی ـ تحلیلی انجام شده است. داده‌ها نیز به شیوه کتابخانه‌ای گردآوری شده‌اند.

یافتهها: اصل لزوم در حقوق ایران در پیوندی نظام‌مند با قواعد صحت معاملات، اصل حاکمیت اراده، اصالت صحت و قواعد تفسیر قرارداد قابل تحلیل است و استثنائات آن را می‌توان در پنج دسته تحلیلی صورت‌بندی کرد: اختلال در اراده و رضایت (مانند اشتباه، اکراه و تدلیس)، عدم انطباق مورد تعهد با اوصاف قراردادی (خیار عیب، رؤیت و تخلف وصف)، عدم تعادل فاحش در ارزش عوضین (غبن)، شروط قراردادی محدودکننده لزوم (شرط خیار و شرط فاسخ) و نیز تغییر اوضاع و احوال یا تعذر اجرای تعهد.

ملاحظات اخلاقی: در تمام مراحل نگارش پژوهش حاضر، ضمن رعایت اصالت متون، صداقت و امانتداری رعایت شده است.

نتیجه‌: علیرغم همگرایی قابل توجه میان مبانی فقهی خیارات در فقه امامیه و ساختار تقنینی قانون مدنی؛ در معیارهای احراز برخی خیارات، حدود اسقاط آن‌ها و نحوه اعمال فوریت، ابهاماتی مشاهده می‌شود. بر این اساس، تفسیر مضیق استثنائات، تقویت معیارهای قضایی در احراز غبن و تدلیس و نیز تنقیح تقنینی مقررات خیارات می‌تواند ضمن صیانت از اصل بقای عقد، کارآمدی و عدالت در روابط قراردادی را تقویت کند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

-   امینی، منصور، و دریایی، رضا. (1398). تحلیل اقتصادی خسارت اقتصادی. مجله تحقیقات حقوقی، 22(86)، 169-191.
-      انصاری، مهدی (1390). تحلیل اقتصادی حقوق قراردادها. تهران: جاودانه‏.
-   ایزانلو، محسن، و شاهین، ابوالفضل. (1399). مطالعه تطبیقی شرط تضمین مسئولیت در قراردادها. دانشنامه حقوق اقتصادی (دانش و توسعه)، 27(17)، 103-142.
-   آقایی طوق، مسلم. (1392). تحلیل «تحلیل اقتصادی حقوق». مطالعات حقوق تطبیقی، 4(2)، 1-17.
-   بهروزی زاد، حمیدرضا، الماسی، نجادعلی، و قنواتی، جلیل. (1399). مفهوم و مبنای نظریه عمومی ارش در قراردادها با تاکید بر تحلیل اقتصادی آن با مطالعه تطبیقی. آموزه های فقه مدنی، 12(21 )، 65-94.
-   بهروزی زاد، حمیدرضا، الماسی، نجادعلی، و قنواتی، جلیل. (1400). تحلیل ادله نظریه عمومی ارش در قراردادها براساس نگرش اقتصادی با مطالعه تطبیقی در حقوق کامن لا. پژوهش های فقهی، 17(2)، 561-587.
-   جعفری لنگرودی، محمد جعفر. (۱۴۰۱). دایره‌المعارف حقوق مدنی و تجارت (چاپ دوم). تهران: گنج دانش.
-   جوان مفرد، محمد و بادینی، حسن (1402). تحلیل اقتصادی تکمیل قراردادها در جریان دادرسی در پرتو حقوق ایران. فصلنامه تحقیقات حقوقی، 26(101)، 65-90.
-   خارکش، فاطمه، و قنواتی، جلیل. (1402). بررسی تحول اصل عدالت در حقوق قراردادها در پرتو تحول ادبیات اقتصادی؛ از مکتب کلاسیک تا مکتب رفتاری. پژوهش تطبیقی حقوق اسلام و غرب، 10(1)، 125-152.
-   خطیب، عبداله، فلاح، محمدرضا، و تولایی، علی. (1397). مبانی فقهی و حقوقی نظریه تعدیل قضایی قراردادها در نظام حقوقی ایران و مصر. پژوهشنامه حقوق اسلامی، 19(1 (پیاپی 47) )، 133-154.
-   خندانی، سیدپدرام، و خاکباز، محمد. (1392). تفسیر نظریه عدالت معاوضی در قلمرو قراردادها. مطالعات فقه و حقوق اسلامی، 5(8)، 69-84.
-   دوست محمدی، میثم. (1399). اصول و مبانی حقوقی نظریه قراردادهای غیرمنصفانه. قانون یار، 4(16)، 73-104.
-   رستمی، محمدهادی (1403). تحلیل اقتصادی برخی قواعد عمومی قراردادها (مطالعه تطبیقی در حقوق و فقه امامیه). قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
-      رستمی‌فر، علی (1400). تحلیل اقتصادی تعادل قراردادها. تهران: فرهیختگان دانشگاه‏.
-      شهیدی، مهدی. (1403). تشکیل قراردادها و تعهدات (حقوق مدنی جلد 1). تهران: مجد.
-   عامری­نیا، محمدباقر. (1403). حقوق قراردادها (1)، درآمدی بر محدودیت‌های اصل حاکمیت اراده. تهران: میزان.
-   عیسایی تفرشی، محمد، و ابدالی، مهرزاد. (1391). رویکردهای حمایت از قرارداد در تحلیل اقتصادی حقوق (مطالعه تطبیقی در حقوق ایران و فرانسه). پژوهش های حقوق تطبیقی (مدرس علوم انسانی)، 16(2 (76))، 151-173.
-   غلامعلی تبارفیروزجایی، امید، و قنواتی، جلیل. (1398). مبانی التزام در حقوق قراردادها. پژوهش های فقه و حقوق اسلامی (فقه و مبانی حقوق اسلامی)، 15(56 )، 131-148.
-   قاسمی، مجتبی و صدیقی صفایی، صبا (1400). تحلیل اقتصادی حقوق قراردادها با تکیه بر اقتصاد اطلاعات. مجله علمی "حقوق خصوصی"، 18(2)، 541-560.
-   قراملکی، علی مظهر. (1384). دلایل قرآنی اصل لزوم در عقود. مقالات و بررسیها، 38(دفتر 77 (3))، 33-49.
-   کاتوزیان، ناصر. (۱۴۰۳). قواعد عمومی قراردادها (مفهوم، انعقاد و اعتبار قرارداد) (جلد یک، چاپ دهم). تهران: گنج دانش.
-      کاتوزیان، ناصر. (1404). اعمال حقوقی (قرارداد ایقاع). تهران: گنج دانش.
-   لطفی، حسن. (1397). کارآیی اقتصادی و دخالت دولت در قراردادها. دیدگاه های حقوق قضایی، -(81)، 139-166.
-   مرادی، خدیجه. (1392). تحلیل مبانی تعدیل قضایی در حقوق ایران و فقه امامیه. فقه و مبانی حقوق اسلامی (مقالات و بررسی ها)، 46(2)، 321-334.
-      مریدی‌فر، حسین (1401). اصول تفسیر قراردادها. بوکان : زانکو.
-   موسوی، سیداحمد؛ نوجوان، علیرضا و علوی، سید محمد تقی (1401). قاعده التزام به قراردادها. پژوهش حقوق خصوصی، 11(40)، 93-128.
-   نبی زاده کبریا، قاسم. (1399). مداخله دولت در شروط غیرمنصفانه با تکیه بر تحلیل اقتصادی قراردادها. دانشنامه حقوق اقتصادی (دانش و توسعه)، 27(18 )، 275-294.
منابع عربی
-      ابن‌براج طرابلسی، قاضی عبد العزیز (1406). المُهذّب. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
-      تبریزی، جواد (1389). إرشاد الطالب فی شرح المکاسب. قم: دار الصدیقة الشهیدة(س).
-   حلّی، یحیی بن سعید (1394). نزهة الناظر فی الجمع بین الأشباه و النظائر. قم: منشورات رضی.
-   شهید ثانی، زین الدین بن علی (1413). مسالک الأفهام إلی تنقیح شرائع الإسلام. محقق مؤسسة المعارف الإسلامیة. نویسنده جعفر بن حسن محقق حلی، قم، مؤسسة المعارف الإسلامیة.
-   شهیدی تبریزی، میر فتاح (بی­تا). هدایة الطالب إلی أسرار المکاسب. مصحح احمد میرزاآقا، قم:‌ دار الکتاب.
-   شیخ طوسی، محمد بن حسن (1387). المبسوط فی فقه الإمامیة، تحقیق و تصحیح سید محمدتقی کشفی، تهران، المکتبة المرتضویة لإحیاء الآثار الجعفریة.
-   طباطبایی قمی، تقی (1423). الغایة القصوی فی التعلیق علی العروة الوثقی کتاب المضاربة. قم: محلاتی.
-   طباطبایی، سید محمدحسین (1417). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
-      قزوینی، ملا علی (1414). صیغ العقود و الإیقاعات. قم: انتشارات شکوری.
-   قطب راوندی، سعید بن هبه‌الله (1405). فقه القرآن، مصحح: احمد حسینی اشکوری. قم: کتابخانه عمومی حضرت آیت الله العظمی مرعشی نجفی.
-      مراغی، سید میر عبدالفتاح (1417). العناوین الفقهیة. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
-      مظفر، محمد رضا (بی­تا). حاشیة المکاسب. محقق جعفر کوثرانی.قم: نشر حبیب.
-   مغنیه، محمد جواد (1383). تفسیر کاشف. ترجمه موسی دانش. قم: موسسه بوستان کتاب.
-   میلانی، محمدهادی (1423). کتاب البیع. شارح علی حسینی میلانی. قم: مرکز الحقائق الإسلامیة.
 
 
 
دوره 7، شماره 2 - شماره پیاپی 25
فصلنامه علمی مطالعات فقه اقتصادی
تابستان 1404
صفحه 239-256