فصلنامه علمی مطالعات  فقه اقتصادی

فصلنامه علمی مطالعات فقه اقتصادی

موانع ساختاری اقتصادی اجرای برنامه‌های توسعه اقتصادی در جمهوری اسلامی ایران، با تمرکز بر اقتصاد سایه

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان
1 گروه سیاستگذاری عمومی، واحد قم، دانشگاه آزاد اسلامی، قم، ایران
2 گروه علوم سیاسی، واحد قم، دانشگاه آزاد اسلامی، قم، ایران
3 گروه علوم سیاسی، واحد قم، دانشگاه آزاد اسلامی، قم، ایران.
چکیده
زمینه و هدف: کندی حرکت و عدم تحقق اهداف توسعه اقتصادی در جمهوری اسلامی ایران که بعد از انقلاب اسلامی و در قالب شش برنامه توسعه پیگیری و اجرا شده است، یکی از مسائل و نگرانی­های اصلی امروز کشور محسوب می­گردد. در همین راستا، هدف از پژوهش حاضر تبیین موانع ساختاری اقتصادی اجرای برنامه های توسعه اقتصادی در جمهوری اسلامی ایران، با تمرکز بر اقتصاد سایه می­باشد.

مواد و روش ­ها: این تحقیق از نوع نظری بوده و ‌روش تحقیق توصیفی تحلیلی می‏باشد.

ملاحظات اخلاقی: در تمام مراحل نگارش پژوهش حاضر، ضمن رعایت اصالت متون، صداقت و امانت­داری رعایت شده است.

یافته­ ها: فعالیت‎های خارج از حیطه اقتصاد رسمی در چهار بخشِ خانوار، غیررسمی، نامنظم و غیرقانونی قابل تفکیک است.اقتصاد سایه در اغلب کشورها بویژه کشورهای در حال توسعه وجود دارد. این پدیده آثار متنوعی بر زندگی اجتماعی و اقتصادی مردم کشور دارد و می­تواند اثر منفی بر ثبات و رشد اقتصادی کشور داشته باشد.

نتیجه­: اقتصاد سایه در ایران یکی از چالش­های ساختاری اقتصادی است که به عنوان یکی از موانع اصلی تحقق اهداف سیاستگذاری­های اقتصادی و برنامه­های توسعه عمل می­کند بر همین اساس در انتهای این تحقیق پیشنهادات لازم در حوزه کاربردی و مطالعاتی ارائه گردیده است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

منابع
منابع فارسی
-       احمدی، احمدرضا، بوشهری، محمد، تحلیل تاثیر تعمیق مالی بر اقتصاد سایه در ایران طی ۴ دهه: با تأکید بر بازارهای مالی و موسسات مالی. مطالعات اقتصاد بخش عمومی، دوره دوم، شماره چهارم، 1402.
-       اسدزاده، احمد، جلیلی، زهرا، اقتصاد سایه و نابرابری درآمدی در ایران، فصلنامه مدلسازی اقتصادی، سال نهم، شماره دوم، 1394.
-       اسفندیاری، علی اصغر، تأثیر برنامه های اول تا پنجم بر تغییرات ساختاری اشتغال و نیروی انسانی مجموعه مقالات همایش پنجاه سال برنامه ریزی توسعه در ایران جلد اول تهران دانشگاه علامه طباطبایی، 1377.
-       انصاری، مرتضی، فرائد الاصول، قم، موسسه نشر اسلامی، بی­تا.
-       بجنوردی، سیدحسن، القواعد الفقهیه، قم، نشر الهادی، 1377.
-       بقایی پور، بهاره، طباطبایی نسب، زهره، توتونچی، جلیل، بررسی تأثیر اقتصاد غیررسمی بر نرخ بیکاری با تأکید بر اقتصاد سایه ای، تهران، کنفرانس بین المللی اقتصاد، مدیریت، حسابداری، علوم اجتماعی، 1394.
-       پیرایی، خسرو و رجایی حسینعلی، اندازه گیری اقتصاد زیرزمینی در ایران و بررسی علل و آثار آن، فصلنامه سیاست­های راهبردی و کلان، سال سوم، شماره نهم، 1394.
-       جعفری صمیمی، احمد، فرهنـگ صفـر، رستم زاده مهدی، محمدزاده مهدی، تأثیر توسعه مالی و آزادسازی تجاری بر رشد اقتصادی در ایران، پژوهش­های اقتصادی (رشد و توسعه پایدار). دوره نهم، شماره چهارم، 1388.
-       جلیلی، زهرا، فصلنامه مدلسازی اقتصادی سال نهم، شماره دوم پیایی، 1395.
-       جهانگرد، اسفندیار، تجزیه و تحلیل تحولات ساختار اقتصاد ایران. پژوهش‌های اقتصادی ایران، شماره چهارم و پنجم، 1379.
-       حق نژاد، امین و فراهتی، محبوبه، ارتباط میان رشد اقتصادی، مصرف انرژی و اقتصاد سایه در ایران، بررسی مسائل اقتصاد ایران، شماره دوم، 1399.
-       درگاهی، حسن، و بیرانوند، امین، بررسی رابطه آسیب های اجتماعی و رشد اقتصادی ایران با تاکید بر سرمایه انسانی در الگوی رشد درون زا: رویکرد DSGE. برنامه ریزی و بودجه، شماره بیست و سوم، 1397.
-       رضازاده، علی، مریدیان، علی و هواس بیگی، فاطمه، تأثیر شمول مالی بر رشد اقتصادی در کشورهای منطقه منا با تأکید بر نقش اقتصاد سایه، پژوهش‌های رشد و توسعه اقتصادی، دوره چهاردهم، شماره پنجاه و سوم، 1402.
-       رودری، جعفر، زاینده رودی، محسن و مهرابی بشر آبادی، حسین، نقش اقتصاد دانش‌بنیان در نسبت شکاف فناوری کشورهای سند چشم‌انداز 1404 ایران، پژوهش‌های اقتصادی ایران، دوره بیست و پنجم، شماره هشتاد و چهارم، 1399.
-       زارعیان، حسین، افروزه، محمد صادق و افشاری، مصطفی، شناسایی مصادیق اقتصاد سایه‌ای موثر بر توسعه ورزش حرفه‌ای ایران، مدیریت و توسعه ورزش، دوره هفتم، شماره چهارم، 1397.
-       زراء نژاد، منصور، خداپناه، مسعود، کیانی، پویان و ابراهیمی، صلاح، ارزیابی و مقایسه عملکرد مدل رگرسیون خودبازگشتی میانگین متحرک انباشته فازی و شبکه عصبی فازی در پیش­بینی رشد اقتصادی ایران، فصلنامه مطالعات اقتصادی کاربردی ایران، دوره دوم، شماره هشتم، 1392.
-       سازوار منصور و نصراللهی، زهرا، تأثیر هزینه های نظامی بر اقتصاد سایه در ایران، فصلنامه ی اقتصاد مقداری (بررسی­های اقتصادی سابق)، دوره نوزدهم، شماره سوم، 1401.
-       سلیمی، جلیل، مکنون، رضا و بهرامی، محسن، فراتحلیلی بر آسیب‌شناسی‌های برنامه‌های توسعه در ایران، فصلنامه علمی پژوهشی راهبرد اقتصادی، دوره دهم، شماره سوم، 1393.
-       شهاب، محمدرضا، پژویان، جمشید، ارتباط بین اقتصاد سایه ای و رشد اقتصادی: یک تحلیل تجربی با استفاده از سیستم معادله های پنل همزمان، اقتصاد مالی، شماره سی­ام، 1394.
-       صدر، سدمحمدباقر، قاعده لاضرر و لاضرار، قم، دارالصادقین للطباعه و النشر، 1420.
-       عرب مازار، عباس و نورمحمدی، خسرو، تحلیل انتقادی هدف‌های اقتصادی برنامه‌های توسعه در ایران (قبل و بعد از پیروزی انقلاب اسلامی). مطالعات و تحقیقات اجتماعی در ایران، شماره پنجم، 1395.
-       عسگری حشمت‌اله، مریدیان علی، بررسی نقش سرمایه انسانی و اقتصاد سایه در اثرگذاری رانت منابع طبیعی بر نابرابری درآمد با تغییر رژیم، فصلنامه پژوهشنامه اقتصاد و برنامه ریزی، دوره بیست و هشتم، شماره چهارم، 1402.
-       علایی، بهناز، فتوره­چی، زهرا، حسن­زاده، محمد، رابطه اقتصاد سایه ای با کیفیت ردپای اکولوژیکی، استکهلم، پژوهش­های کاربردی در علوم انسانی، شماره سوم، 1401.
-       فاضل لنکرانی، محمد، القواعد الفقهیه، قم، مرکز فقه ائمه اطهار (ع)، 1383.
-       فرامرزی نژاد، محدثه، ارادت پیشگان، سحر، شناسایی اقتصاد سایه ای و عوامل موثر برآن، تهران، سومین کنفرانس بین­المللی مدیریت و اقتصاد، 1395.
-       فراهتی، محبوبه، مدل سازی اثرات جایگزینی مالیات ها بر اندازه اقتصاد سایه (کاربرد تجربی برای اقتصاد ایران)، مدلسازی اقتصادی، دوره چهاردهم، شماره پنجاه­ام، 1399.
-       قاسم نژاد، توحید، محمدزاده، یوسف و رضازاده، علی، تأثیر اندازه دولت بر رابطه بین اقتصاد سایه و نابرابری درآمد در ایران: رویکرد رگرسیون انتقال ملایم (STR)، فصلنامه تحقیقات اقتصادی، دوره پنجاه و پنجم، شماره اول، 1399.
-       الماسی، حسن، دهگان، محمود، حیدری، داریوش، بررسی تأثیر گزارش تفریغ بودجه دیوان محاسبات کشور در اعمال نظارت بر عملکرد مالی دولت و اثربخشی بودجه سالانه،دانش حسابرسی، شماره شصت و سوم، 1395.
-       مداح، مجید و محمّدنیا سروی، زینب، تحلیل تجربی رابطۀ بین فساد اقتصادی، اقتصاد سایه‌ای و آلودگی محیط زیست (رهیافت لیزرل)، فصلنامه علمی پژوهشی اقتصاد مقداری، دوره سیزدهم، شماره چهارم، 1395.
-       مرکز پژوهش­های مجلس شورای اسلامی، ارزیابی عملکرد قانون برنامه ششم توسعه و قانون احکام دائمی برنامه های توسعه کشور، تهران، انتشارات مرکز پژوهش­ها، 1401.
-       مستولی زاده، سید محمد، فراهتی، محبوبه، سلیمی، لیلا، تأثیر پیچیدگی اقتصادی و اقتصادسایه بر نابرابری درآمد در کشورهای عضو سازمان همکاری و توسعه اقتصادی(OECD)، مطالعات اقتصاد بخش عمومی، دوره دوم، شماره سوم، 1402.
-       مصطفوی، سیدمحمد کاظم، القواعد: مائه قاعده فقهیه، قم، موسسه نشر اسلامی، 1421.
-       مصلی نژاد، عباس، سیاستگذاری اقتصادی و مسئولیت اجتماعی دولت، فصلنامه سیاست، دوره چهل و دوم، شماره اول، 1391.
-       مطلبی، معصومه، علیزاده، محمد و فرجی دیزجی، سجاد، برآورد اقتصاد سایه و فرار مالیاتی با‌ استفاده‌ از متغیرهای انضباط مالی دولت، فصلنامه علمی پژوهشی اقتصاد مقداری، دوره شانزدهم، شماره چهارم، 1398.
-       مکارم شیرازی، ناصر، القواعد الفقهیه، قم، مدرسه امام امیرالمومنین، 1411.
-       میرزایی، عباس، اسفنجاری کناری، رضا، محمودی، ابوالفضل و شعبان زاده خوشرودی، مهدی، اقتصاد سایه و نقش آن در کنترل آسیب‌های زیست محیطی کشورهای منا، پژوهش‌های رشد و توسعه اقتصادی، دوره ششم، شماره بیست و چهارم، 1395.
-       نجفیان، سمیه، فطرس، محمد حسن و حاجی، غلامعلی، تجزیه و تحلیل اثرات اقتصاد سایه ای بر درآمد سرانه در منتخبی از کشورهای در حال توسعه و توسعه یافته. بررسی مسائل اقتصاد ایران، دوره نهم، شماره هجدهم، 1401.
-       نصراللهی زهرا، طالعی اردکانی سمانه، تخمین اقتصاد سایه ای و بررسی اثرات آن روی آلودگی هوا مطالعه موردی: اقتصاد ایران، پژوهشهای اقتصادی (رشد و توسعه پایدار). دوره دوازدهم، شماره چهارم، 1391.
منابع لاتین
-       Giles. D.E.A. Modeling the hidden economy in the tax-gap in New Zealand, Empirical Economics, no.4, 1999.
-       Sauka, Arnis, Schneider, Friedrich, Entrepreneurship and the Shadow Economy, London, Elgar, 2016.
-       Friedman, E, Johnson S. Kaufmann D. Zoido-Lobatón, P. Dodging the Grabbing Hand: The Determinants of Unofficial Activity, 2000.