فصلنامه علمی مطالعات  فقه اقتصادی

فصلنامه علمی مطالعات فقه اقتصادی

بررسی فقهی حقوقی مسئولیت مدنی دولت در قبال خسارت ناشی از نوسانات شدید ارزی

نوع مقاله : پژوهشی

نویسندگان
1 استادیارگروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران
2 استادیارگروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران.
10.22034/ejs.2025.492062.1992
چکیده
زمینه و هدف: نوسانات ارزی در ایران در طی دو دهه اخیر بسیار شدید بوده و زندگی فعالان اقتصادی و عموم مردم را شدیداً تحت تأثیر قرار داده است. بر همین اساس هدف مقاله حاضر، بررسی بررسی فقهی حقوقی مسئولیت مدنی دولت در قبال خسارت ناشی از نوسانات شدید ارزی است.
مواد و روش‌ها: مقاله حاضر توصیفی تحلیلی است. مواد و داده‌ها نیز کیفی است و از فیش‌برداری در گردآوری مطالب و داده‌ها استفاده‌شده است.
ملاحظات اخلاقی: در این مقاله، اصالت متون، صداقت و امانت‌داری رعایت شده است.
یافته‌ها: از منظر فقهی قواعدی چون قاعده لاضرر بیانگر مسئولیت مدنی دولت است هرچند قاعده احسان می‌تواند به معنای عدم مسئولیت دولت تعبیر شود. دولت به دلیل وظیفه نظارت بر کنترل ارز از یک سو و تأثیر شدید نوسانات ارز بر زندگی عموم جامعه از سوی دیگر، در برابر نوسانات ارزی در قبال جامعه مسئولیت مدنی دارد. مبانی مسئولیت مدنی دولت و دستگاه‌های نظارتی در نوسانات ارزی نظریه تقصیر، نظریه خطر و تضمین حق است. اما این تمام واقعیت نیست.
نتیجه: نوسانات شدید ارز در ایران صرفاً تحت تأثیر سیاست‌های مالی و ارزی بانک مرکزی نیست. متغیرهای دیگر چون تحریم‌ها یکی از عوامل اصلی افزایش سریع و ناگهانی ارز محسوب می‌شود. بر همین اساس ایجاد رابطه سببیت میان دولت و خسارت ناشی از نوسانات ارز به سادگی میسر نیست. در ایران علیرغم پیش بینی برخی موقعیت‌های خاص در قوانین مصوب که مسئولیت دولت را منطبق با تئوری‌های تقصیر یا خطر پذیرفته است؛ در بسیاری از موارد با خلاء قانونی مواجه است
کلیدواژه‌ها
موضوعات

الف. کتب
ابوالحمد، عبدالحمید. (1370). مسئولیت مدنی دولت (تحولات حقوق خصوصی)، چاپ دوم، تهران، انتشارات دانشگاه تهران.
امامی، سیدحسن. (1395). حقوق مدنی، جلد اول، چاپ پانزدهم، تهران، انتشارات کتابفروشی اسلامیه.
امیر ارجمند، دکتر اردشیر. (1379- 1378). تقریرات درس حقوق اداری تطبیقی، چاپ اول، تهران، اتتشارات دانشگاه شهید بهشتی.
جعفری لنگرودی، محمد جعفر. (1392). ترمینولوژی حقوق، چاپ بیست و پنجم، تهران، انتشارات گنج دانش.
حسینی نژاد، حسینقلی. (1370). مسئولیت مدنی، چاپ اول، تهران، انتشارات بخش فرهنگی جهاد دانشگاهی دانشگاه شهید بهشتی.
درودیان، حسنعلی. (1379). جزوه مسئولیت مدنی (دوره کارشناسی)، چاپ اول، تهران، انتشارات دانشگاه تهران.
صدر الحفاظی، نصرالله. (1389). نظارت قضایی بر اعمال دولت در دیوان عدالت اداری، چاپ اول، تهران، نشر شهریار.
صفایی، سیدحسین. (1385). دوره مقدماتی حقوق مدنی (قواعد عمومی قراردادها)، جلد دوم، چاپ چهارم، تهران، نشر میزان.
صیدایی، سید اسکندر. (1390). تورم در ایران، چاپ اول، تهران، انتشارات گل واژه.
طباطبایی موتمنی، منوچهر. (1381). حقوق اداری، چاپ چهارم، تهران، انتشارات سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها (سمت).
قاسم زاده، سید مرتضی. (1378). مبانی مسئولیت مدنی، چاپ اول، تهران، نشر دادگستر.
قبله‏اى خوئى، خلیل. (1377). قواعد فقه (بخش جزا)، جلد سوم، چاپ دوم، تهران، انتشارات سمت.
کاتوزیان، ناصر. (1374). حقوق مدنی (ضمان قهری- مسئولیت مدنی)، چاپ اول، تهران، انتشارات دانشگاه تهران.
کاتوزیان، ناصر. (1386). حقوق مدنی (الزام‌های خارج از قرار داد)، چاپ هشتم، تهران، انتشارات دانشگاه تهران.
کاتوزیان، ناصر. (1386). حقوق مدنی (ضمان‌ قهری)، چاپ هشتم، تهران، انتشارات دانشگاه تهران.
کاتوزیان، ناصر. (1398). دوره مقدماتی حقوق مدنی (وقایع حقوقی)، چاپ بیستم، تهران، نشر یلدا.
گزارش حقوقی علمی. (1384). مسئولیت مدنی مؤسسات عمومی، چاپ اول، تهران، انتشارات پژوهشکده ریاست جمهوری.
محقق داماد، مصطفی. (1362). مباحثی از اصول فقه، چاپ سوم، تهران، مرکز نشر علوم اسلامی.
مشایخی، قدرت الله. (1387). قاعده‌های فقهی، چاپ اول، تهران، انتشارات سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها (سمت) و دانشگاه الزهرا (ص).
مطهری، مرتضی. (1357). نظام حقوق زن در اسلام، چاپ هشتم، تهران، انتشارات صدرا.
معین، محمد. (1376). فرهنگ فارسی، جلد اول، چاپ سوم، تهران، انتشارات امیرکبیر.
موسی زاده، رضا. (1399). حقوق اداری، چاپ دوازدهم، تهران، نشر میزان.
نوری، مهدی و همکاران. (1391)، تورم در اقتصاد ایران (مرور پژوهش‌های انجام شده)، چاپ اول، تهران، نشر مرکز پژوهشی و آموزشی کوثر وابسته به بسیج دانشجویی دانشگاه تهران.
ب. مقالات:
بادینی، حسن. (1383). «هدف مسئولیت مدنی»، مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دوره 0، شماره 66، صص 114-55.
سلامی زاده، فاطمه؛ رشوند بوکانی، مهدی. (1395). «قاعده احترام در فقه امامیه»، نشریه مطالعات علوم سیاسی-حقوق فقه، دوره 2، شماره‌های 3-1، صص 112-102.
غمائی، مجید. (1376). مسئولیت مدنی دولت نسبت به اعمال کارکنان خود (با دیباچه دکتر ناصر کاتوزیان)، چاپ اول، تهران، نشر دادگستر.
محقق داماد، مصطفی. (1391). «نقش قواعد اتلاف و تسبیب در مسئولیت مدنی زیست محیطی»، نشریه مطالعات اسلامی- فقه و اصول، سال 44، شماره 89، صص 62-41.
معبودی، رضا؛ آسایش، حمید؛ شجاعی، سید احمد.(1402). بررسی اثر نوسانات نرخ ارز بر رشد بخش‌های اقتصادی ایران، مجله اقتصاد و بانکداری اسلامی، شماره 44 صص 219 - 242.
منابع عربی
ابن حنبل، احمد بن محمد. (1401). مسند الإمام أحمد بن حنبل، جلد یازدهم، چاپ اول، بیروت- لبنان، دار صادر.
ابن‌ماجه، محمد بن یزید. (1373/ 1954)، سنن ابن‌ماجة، چاپ اول، قاهره- مصر، چاپ محمدفؤاد عبدالباقی.
ابوداوود، سلیمان بن اشعث. (1420). کتاب السنن، جلد دوم، چاپ اول، قاهره- مصر، نشرموسسه علمی فرهنگی دارالحدیث سازمان چاپ و نشر.
البیهقی، أحمد بن الحسین بن علی بن موسى. (1424). سنن الکبری، جلد دهم، چاپ سوم، بیروت- لبنان، الناشردار الکتب العلمیة.
صحیح البخاری، محمد بن اسماعیل بخاری. (1401). الجامع الصحیح المختصر، چاپ اول، بیروت- لبنان، النشردار الفکر.
الطریحی، فخرالدین. (1985). مجمع البحرین، چاپ اول، بیروت- لبنان، دار و مکتبه الهلال..
علامه حلّی، حسن بن یوسف. (1418). قواعد الاحکام، جلد سی و یکم و سی و ششم، چاپ دهم، قم،‌ مؤسسه نشر اسلامی.
مراغه‌ای، میر فتاح. (1417). العناوین، جلد دوم، چاپ اول، قم، دفتر انتشارات اسلامی.
مکی عاملی (شهید اول)، محمد بن جمال الدین. (1417). العمه الدمشقیه، جلد اول، چاپ سوم، قم، انتشارات دارالفکر.
مـوسوى خـویى‌، سید‌ ابو‌ القاسم. (1417). مصباح الفقاهه، تقریر محمد على توحیدى، جلد هفتم، چاپ چهارم، قم،  ناشرالأنصاریة.
نجفی، محمدحسن. (1404). جواهرالکلام فی‌ مسائل‌ الحلال‌ و الحرام‌، تحقیق شیخ عباس قمی قوچانی‌، جلد سی و هفتم، چاپ پنجم، بیروت- لبنان، دار احیاءالتراث.
الندوی، علی احمد. (1430). القواعدالفقهیه، چاپ اول، دمشق- سوریه، نشر دارالقلم.