فصلنامه علمی مطالعات  فقه اقتصادی

فصلنامه علمی مطالعات فقه اقتصادی

شرط مدت در انعقاد عقود با تاکید بر عقد مستمر در فقه و حقوق ایران

نوع مقاله : پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه حقوق، واحد ورامین_ پیشوا، دانشگاه آزاد اسلامی، ورامین، ایران.
10.22034/ejs.2025.445436.1711
چکیده
زمینه و هدف: بحث عقود و قراردادهای مستمر از موضوعات مهمی است؛ که در فقه و حقوق ایران چندان مورد توجه قرار نگرفته است. هدف مقاله حاضر، بررسی شرط مدت در انعقاد عقود با تأکید بر عقد مستمر در فقه و حقوق ایران است.
مواد و روش‌ها: مقاله حاضر توصیفی تحلیلی است. مواد و داده‌ها نیز کیفی است و از فیش‌برداری در گردآوری مطالب و داده‌ها استفاده ‌شده است.
ملاحظات اخلاقی: در این مقاله، اصالت متون، صداقت و امانت‌داری رعایت شده است.
یافته‌ها: یافته‌ها نشان داد که قرارداهای مستمر در فقه هرچند شاید به این عنوان مطرح نشده باشند؛ اما از نظر مصادیق مخصوصاً در عقود معین کاملاً قابل انطباق با فقه بوده، آثار و احکام آنها از نظر مبانی و ضابطه‌های فقهی قابل قبول هستند. در عقود موقت با عدم تعیین مدت، عقد باطل می‌شود. و در عقود دائم تعیین یا عدم تعیین مدت، تأثیری در صحت یا بطلان آن ندارد.
نتیجه: عامل زمان دارای اهمیت‌ اساسی‌ است؛ به گونه‌ای کـه در بعضی از عقود عدم درج زمان و در برخی دیگر درج زمان، می‌تواند موجب بطلان عقد باشد. در قراردادهای عقود دائم در عقد ممکن است شرط شود که در مدت معین برای بایع یا مشتری یا هر دو یا شخص خارجی اختیار فسخ معامله باشد. اگر برای خیار شرط مدت معین نشده باشد هم شرط خیار و هم بیع باطل است. نتیجه این است که تعیین مدت برای خیار شرط امری لازم و فقدانان موجب بطلان است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

  • امیری قائم‌مقامی، عبدالمجید؛ حقوق تعهدات (نظریه کلی قانون مدنی)، جلد دوم، چاپ دوم، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، 1353.
  • بابایی، ایرج، حقوق بیمه، چاپ نهم، تهران، انتشارات سمت، 1389.
  • باریکلو، علیرضا، عقود مشارکتی، توثیقی و غیر لازم، جلد دوم، چاپ سوم، تهران، انتشارات مجد، 1388.
  • باقرزاده، دکتر احد؛ نوری یوشانلوئی، جعفر، «اجرای حق حبس در تعهدات متقارن وغیر متقارن»، ماهنامه دادرسی، شماره چهل و هشتم، 1383.
  • بیگدلی، دکتر سعید، تعدیل قراردادها، چاپ دوم، تهران، انتشارات میزان، 1388.
  • جعفری لنگرودی، محمد جعفر، ترمینولوژی حقوق، چاپ هشتم، تهران، انتشارات گـنج دانـش،1376.
  • جعفری لنگرودی، محمدجعفر، حقوق اموال، جلد اول و پنجم، چاپ ششم، تهران، انتشارات کتابخانه گنج دانش، 1381.
  • جعفری لنگرودی، محمدجعفر، مبسوط درترمینولوژی حقوق، جلد اول، چاپ چهارم، تهران، انتشارات کتابخانه گنج‌ دانش، 1378.
  • جعفری لنگرودی، محمدجعفر؛ فلسفه حقوق مدنی (اصول عامه اذن و اذنیات)، جلد دوم، چاپ دوم،، تهران، انتشارات گنج دانش، 1380.
  • حمیتی واقف، احمدعلی؛ حقوق مدنی (اصول قراردادها و تعهدات)، جلد سوم، چاپ اول، تهران، انتشارات دانش نگار، 1388.
  • سکوتی نسیمی، رضا، حقوق مدنی عقود معین مضاربه، چاپ اول، تهران، انتشارات میزان، 1390.
  • سنهوری، عبدالرزاق احمد، دوره حقوق مدنی (الوسیط فی شرح القانون المدنی –قواعد عمومی قراردادها)، ترجمه مهدی دادمرزی و حسین دانش‌کیا، جلد اول، چاپ دوم، قم، انتشارات دانشگاه قم، 1398.
  • شریعتی، سعید، «مالکیت زمانی»، مجله فقه اهل بیت، شماره‌ بیست و ششم، 1384.
  • شهیدی، مهدی، حقوق مدنی (تشکیل قراردادها و تعهدات)، جلد اول، چاپ سوم، تهران، انتشارات مجد، 1380.
  • طاهرخانی، حسین، «قرارداد با عوض شناور از دیدگاه اصول حقوقی»، مجله‌ی حقوقی دادگستری، شماره چهل و سوم، 1382.
  • طاهرى، حبیب الله، حقوق مدنى، جلد دوم، چاپ دوم، قم، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1376.
  • عرفانی، توفیق، قراداد بیمه در حقو ق اسلام و ایران، چاپ دوم، تهران، انتشارات کیهان، 1381.
  • علی آبادی، علی، «تحقیقی مختصر در مورد عقد»، مجله دادرسی، شماره بیست و چهارم، 1379.
  • قاسم‌زاده، سید مرتضی؛ ره پیک، حسن؛ کیایی عبد الله، تفسیر قانون مدنی (اسناد، آراء و اندیشه‌های حقوقی)، چاپ اول، تهران، انتشارات‌ سمت، 1382.
  • کاتوزیان، ناصر، قواعد عمومی قراردادها، جلد اول، چاپ دوم، تهران، انتشارات شرکت انتشار، 1372.
  • کاتوزیان، ناصر، قواعد عمومی قراردادهای، جلد اول، تهران، چاپ دوازدهم، شرکت سهامی انتشار، 1393.
  • کاتوزیان، ناصر، قانون مدنی در نظم حقوق کنونی، چاپ ششم، تهران، انتشارات میزان، تهران، 1381.
  • کاتوزیان، ناصر، قواعد عمومی قراردادها، جلد سوم، چاپ دوم، تهران، انتشارات بهمن برنا، 1376.
  • مدنی، سید جلال الدین، مبانی و کلیات علم حقوق، چاپ اول، تهران، انتشارات گنج دانش، 1370.
  • وحدتی شبیری،‌ سید حسن، مبانی مسئولیت مدنی قراردادی (مطالعه تطبیقی در فقه و حقوق)، چاپ اول، قم، انتشارات پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، 1385.

 

 

 

 

منابع عربی

  • الانصاری، الشیخ متضی، کتاب المکاسبف جلد سوم، الطبعه السادسه، قم، مجمع الفکر الاسلامی، 1423.
  • انصاری، مرتضى بن محمد امین، المکاسب، جلد اول، چاپ اول، قم، منشورات دارالذخائر، 1411.
  • آبى، حسن بن ابى طالب یوسفى (فاضل)، کشف الرموز فی شرح مختصر النافع، جلد دوم، چاپ سوم، قم، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1417.
  • بهبهانی، محمد باقر بن محمد اکمل، حاشیة مجمع الفائدة و البرهان، چاپ اول، قم، مؤسسة العلامة المجدد الوحید البهبهانی، 1417.
  • جبعی العاملی، (الشهید‌ الثانی)،‌ زیـن الدیـن، الروضة البهیه فی شرح اللمعة الدمـشقیه، چاپ ششم، بیروت- لبنان، دارالتعارف للمطبوعات، 1387.
  • جبعی العاملی (شهید ثانی)، زین الدین بن علی، مسالک الأفهام إلی تنقیح شرائع الإسلام‏، جلد چهارم، چاپ اول، قم، مؤسسه المعارف الإسلامیه، 1413.
  • جبعی عاملى (شهید ثانی)، زین الدین بن على، شرائع الاسلام، قم، جلد دوم، چاپ سوم،، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامى حوزه علمیه، 1422.
  • حائرى طباطبائی، سیدعلى بن محمد، ریاض المسائل (ط- الحدیثه)، جلد چهارم و هشتم، چاپ ششم،، قم، مؤسسه آل البیت علیهم السلام، 1418.
  • حرّ عاملى، محمد بن حسن، وسائل الشیعه الی تحصیل مسائل الشریعه، جلد سیزدهم، چاپ دهم، قم، مؤسسه آل البیت علیهم السلام، 1409.
  • حسینی عاملی، سید محمد جـواد، مفتاح الکـرامة فـی شرح‌ قواعد‌ العلامة، دار‌ التراث، جلد پانزدهم، چاپ اول، ناشر داراحیاء التراث العربی، 1418.
  • حلی، یحیی ابن سعید، الجامع للشرایع، جلد دوم، چاپ نهم، قم، مؤسسه سید الشـهداء (ع)، 1408.
  • حلّى (محقق)، نجم الدین جعفر بن حسن، شرائع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام، جلد دوم، چاپ دوم، قم، مؤسسه اسماعیلیان، 1408.
  • حلّى، حسن بن یوسف بن مطهر اسدى، علامه حلی،‌ تحریر الأحکام الشرعیة على مذهب الإمامیة. جلد اول، چاپ سوم، مشهد مؤسسه آل البیت علیهم السلام، 1378.
  • خوانساری، سید احمد، جامع المدارک، جلد سوم، چاپ دوم، قم، اسماعیلیان، 1405.
  • زغلول، احمد فتحی، شرح القانون المدنی، الطبعه الاولی، مصر، مطبعه الامیریه، ۱۹۱۳.
  • سبزوارى (محقق)، محمد باقر، کفایه الأحکام، جلد اول، چاپ چهارم، قم، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1423.
  • السنهوری، عبدالرزاق، نظریة العقد، الجزء الاول، الطبعة الثانیة، بیروت، منشورات الحلبی الحقوقیة، 1998.
  • سیستانى، سید على حسینى، منهاج الصالحین، جلد دوم، چاپ پنجم، قم، دفتر حضرت آیه الله سیستانى، 1417.
  • سیوری (فاضل مقداد)، مقداد بن عبد الله سیورى، کنز العرفان فی فقه القرآن، ترجمه عبدالرحیم بخشایشی عقیقى، جلد دوم، چاپ اول، قم، پاساژ قدس، 1395.
  • طباطبایی، سید علی، ریاض المـسائل، جلد هشتم، چاپ اول، قم، مؤسسه‌ نشر‌ اسلامی‌ حوزه علمیه،1412.
  • طوسی، شیخ محمد بن حسن، الخلاف، چاپ سوم، تهران، چاپ محمد‌ علی العلمی، 1370.
  • طوسی، محمد بن حسن، النهایه، چاپ ششم، بیروت، انتشارات دار الکتب‌ العربیه،1400.
  • عاملى (محقق کرکى)، على بن حسین، رسائل المحقق الکرکی، جلد اول، چاپ نهم، قم، کتابخانه آیه الله مرعشى نجفی، 1409.
  • علامه الحلی، جمال الدین حسن بن یوسف، تذکرة الفقهاء، جلددوم، چاپ چهارم، تهران، مکتبة المرتضویة، 1378.
  • علامه حـلی،‌ حـسن‌ بن یوسف، قواعد الاحکام، جلد دوم، چاپ سوم، قم، منشورات رضی،1404.
  • علامه حلی، حسن بن یوسف، تذکرة الفقهاء (کتاب اجاره)، چاپ ششم، تهران، چاپ سنگی؛1311.
  • العوجی، دکتور مصطفی، القانون المدنی (العقد)، الجزء الاول، الطبعه الثالث، قم، منشورات الحلبی الحقوقیه، 1985.
  • عیسی بک، محمد، «التقریظ و الانتقاد: شرح البیع»، مجله الجامعة، السنة الرابعة و العشرون، 1334.
  • قمی، میرزا ابوالقاسم، جامع الشتات، با تصحیح مرتضی رضوی، چاپ اول، تهران، مؤسسه انتشارات کیهان، 1371.
  • کرکی (محقق)، علی بن حسین، جامع‌ المقاصد‌ فی شرح القواعد، جلد هفتم، چاپ اول، بیروت، مـؤسسه آل البـیت لا حیاء التراث،1411.
  • گیلانی، میرزا حبیب الله، کتاب الاجاره،، چاپ اول، تهران، انتشارات بی نا، 1311.
  • محقق حلّی، جعفر بن حسن، شرایع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام، جلد دوم، چاپ سوم، قم، چاپ عبدالحسین محمدعلی بقال، 1408.
  • محقّق سبزواری، محمّد باقر‌بن محمّد مؤمن، کفایه الاحکام، جلد اول، چاپ اوّل، قم، مؤسسۀ النشر الاسلامی،1423.
  • محقق کرکی، علی بن الحسین، جامع المقاصد فی شرح القواعد، جلد نهم، چاپ سوم، بیروت، موسسه‌ آل البیت لاحیاء التراث،1411.
  • منصور، دکتور محمد حسن، شرح العقود المسماة (فی مصر و لبنان)، الجزء الثالث، الطبعة الاول، مصر، دارالنهضة العربیة، 1995.
  • نجفی، شیخ محمد‌حسن، جواهر‌الکلام، جلد بیست و هفتم، چاپ دهم، تهران، دار‌الکتب‌الاسلامیۀ، 1367.
  • نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام، جلد بیستو سوم، چاپ سوم، تهران، انتشارات خرسندی، 1389.
  • نجفى (کاشف الغطاء)، احمد بن على بن محمد رضا، سفینه النجاه و مشکاه الهدى و مصباح السعادات، جلد چهارم، الطبعه الثالث، عراق، مؤسسه کاشف الغطاء، 1423.
  • نجفى، محمد حسن، جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، جلد دوم، چاپ هفتم، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، 1404.
  • نراقی، احمد بن محمدمهدی، مستند الشیعی فی احکام الشریعه، چاپ ششم، قم،، دار احیاء التراث الاسلامیه،1419.
  • یزدی، سید محمد کاظم، عروةالوثقی، جلد دوم، چاپ دوم، قم، مؤسسه الاعلمی للمطبوعات، 1409.
  • یزدی، سید محمد کاظم، حاشیه مکاسب، چاپ اول، قم، اسماعیلیان،1378.

منابع لاتین

  • Colin, Ambroise, Capitant Henri et Julliot De la Morandière Léon précis de Droit civil T 2, 2th ed, Paris, publications Dalloz, 1966.
  • Cornu، Gérard، Vocabulaire juridique, 4th ed, Paris، Presses, publications univecita ires de France،
  • Flour، Jacques; Aubert، Jean;Luc et Savaux, Éric، Les obligations L'acte juridique, 2th ed, Paris، publications Armand Colin et Delta,2002.
  • Malaurie، Philippe، Aynès Laurent et Stoffel-Munck Philippe Droit civil les obligations, 4th ed,Paris, publications Defrénois، 2009