Strategic Studies of Jurisprudence and Law

Strategic Studies of Jurisprudence and Law

Judicial Practices in Tax Justice in Light of Imamiyyah Jurisprudence

Document Type : research

Authors
Mohammad Reza Rajabi 1
Ali Akbar Gorji Azandriani 2
Morteza Nejabatkhah 3
Farhang Faghih Larijani 3
1 Department of Public Law, NT.C., Islamic Azad University, Tehran, Iran.
2 Department of Law, Shahid Beheshti University, Tehran, Iran
3 Department of Law, University of Mazandaran, Mazandaran, Iran.
10.22034/ejs.2026.565110.2152
Abstract
Background and Aims: Tax justice and equality are among the most fundamental principles of tax law, requiring that the tax burden be distributed in proportion to taxpayers’ ability to pay. With the expanding role of the Administrative Justice Court following the enactment of Article 173 of the Constitution and the establishment of mechanisms to address taxpayers’ complaints against final decisions of tax boards and regulations, judicial practices have become a significant source for interpreting and supplementing tax regulations. Furthermore, the principles of Jaʿfari jurisprudence, including the rules of justice and fairness, no harm, avoidance of hardship, feasibility, and the rules of loss and causation, provide a foundational framework for protecting taxpayers’ rights, limiting government powers in taxation, and ensuring proportional tax obligations. The present study aims to examine the synergistic role of judicial practices and jurisprudential principles in realizing tax justice.

Materials and Methods: This research is theoretical and descriptive-analytical. Data were collected through library research, consulting documents, books, articles, and the rulings of the Administrative Justice Court

Findings: Examination of regulations, judicial rulings, and jurisprudential principles indicates that judicial intervention clarifies rules, reforms administrative practices, enhances predictability, and fosters coherence in law enforcement. Jurisprudential principles also ensure horizontal and vertical justice, limit harmful taxes, and protect the rights of financially vulnerable taxpayers.

Conclusion: The integration of judicial practices and Jaʿfari jurisprudential principles can strengthen tax justice, provide reliable sources for executive management and regulatory interpretation, and guarantee a balance between the government and taxpayers.
Keywords
Judicial practices
fair tax adjudication
authority of the tax administration
taxpayers’ rights
Administrative Justice Court
Subjects
-    ابراهیمیان جلودار، سیدیاسر، احمدی، مسعود، و ایمان خان، نیلوفر. (1397). تاثیر عدالت و فرهنگ مالیاتی بر تمکین مالیاتی با در نظر گرفتن نقش نگرش مودیان-در نظام اداری ایران. علوم مدیریت ایران، 13(49)، 111-135.
-        ابن ابی شیبه، ابوبکر (1410). المصنف. جلد 11. بیروت: دارالفکر.
-        ابویوسف، یعقوب (1399). الخراج. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگى.
-    استوارسنگری، کوروش. (1399). چیستی دادرسی اداری در ایران؛ دادرسی دراداره یا دادرسی بر اداره. پژوهش های نوین حقوق اداری، 2(4)، 135-159.
-        آخوند خراسانی، محمد (1404). کفایة الاصول. قم: آل­البیت.
-    آرتا، فرناز، طاهری، محسن، و آقایی بجستانی، مریم. (1400). دادرسی اداری اختلافات مالیاتی، ابزاری در راستای کاهش وقفه مالیاتی (مطالعه تطبیقی ایران و ایالات متحده آمریکا). پژوهش های نوین حقوق اداری، 3(9)، 111-142.
-    باقری، مصطفی، توسلی نائینی، منوچهر، و دالمن پور، محمد. (1398). تاملی در نظام دادرسی مالیاتی (اداری-قضایی) ایران و آمریکا. پژوهشنامه مالیات، 27(44 (92 مسلسل) )، 45-66.
-        بجنوردی، حسن (1424). القواعد الفقهیه. جلد 3. قم: مؤسسه مطبوعاتی اسماعیلی قم.
-        بهشتی، سیدمحمد (1398). اقتصاد اسلامی. تهران: اسلامیه.
-    پرویزی فرد، سعید. (1392). تاثیر عوامل فرهنگ مالیاتی بر تمکین مالیاتی در بین مودیان امور مالیاتی. همایش سیاست­های مالی و مالیاتی ایران.
-    تاریکی، علی، و شفیعی سردشت، جعفر. (1385). آیین دادرسی مالیاتی در ایران ساختار، اصول راهبردی، مشکلات و موانع. پژوهش های‌ حقوقی، -(10)، 11-39.
-    توکلی، محمدرضا. (1394). فرار مالیاتی و راهکارهای مقابله با آن. کنفرانس بین المللی پژوهش های نوین در مدیریت، اقتصاد و حسابداری.
-    حاج محمودعطار، فرناز، و آرایی، وحید. (1401). تأثیر اعتماد به دولت بر تمکین داوطلبانه مؤدیان مالیاتی با نقش میانجی ادراک عدالت مالیاتی. پژوهش های حسابداری مالی و حسابرسی (پژوهشنامه حسابداری مالی و حسابرسی)، 14(56 )، 243-264.
-    حسینی، سیدحسین، بخشی محبی، محمد، و ساجدی، فاطمه. (1397). مسوولیت قضات در دادرسی مالیاتی/قاضی, عدالت, انصاف و دادرسی مالیاتی/قاضی و دادرسی مالیاتی. کنفرانس ملی اندیشه های نوین و خلاق در مدیریت، حسابداری، مطالعات حقوقی و اجتماعی.
-    حیدری، سیروس. (1396). اصل تناظر در دادرسی اداری با تاکید بر دادرسی دیوان عدالت اداری. مطالعات حقوقی (علوم اجتماعی و انسانی شیراز)، 9(2 )، 83-116.
-    رستمی، ولی. (1387). اقتدارات و اختیارات دستگاه مالیاتی در حقوق مالیاتی ایران. مطالعات حقوق خصوصی (حقوق)، 38(3)، 165-189.
-    رستمی، ولی، و کاظمی، داوود. (1398). ارزیابی اصول «حق دفاع» و «علنی بودن» دادرسی مالیاتی در نظام حقوقی ایران و انگلیس. مطالعات حقوق عمومی (حقوق)، 49(4)، 1067-1088.
-    رضایی زاده، محمدجواد، و درویش وند، ابوالفضل. (1388). نقش و جایگاه شورای عالی مالیاتی در نظام مالیاتی کشور و نظارت دیوان عدالت اداری بر آن. مطالعات حقوق خصوصی (حقوق)، 39(2)، 149-167.
-    السان، مصطفی، و ضرونی، داریوش. (1397). جایگاه اصل تناظر و حق تجدیدنظرخواهی در نظام دادرسی مالیاتی ایران. پژوهشنامه مالیات، 26(39 (مسلسل 87) )، 93-106.
-        صدر، سید محمدباقر (1409). الفتاوی الواضحه. بیروت: دارالفکر.
-    طجرلو، رضا، و مرادی، رامین. (1399). اصول دادرسی مالیاتی در نظام حقوقی ایران و انگلستان با نگاهی به آموزه های فقهی. پژوهشنامه حقوق اسلامی، 21(1 (پیاپی 51) )، 223-242.
-        طوسی، محمد (1424). المبسوط. جلد 2. تهران: مکتبه المرتضویه.
-    علیزاده، محمد، علیمرادی، مهری، حیدری، درخشان، و عبدی، حدیث. (1399). نقش اقتدار سازمان مالیاتی در اثر عدالت توزیعی و رویه ای بر تمکین مالیاتی. پژوهشنامه مالیات، 28(47 (95 پیاپی) )، 129-155.
-        عمید زنجانی، عباسعلی (1394). فقه سیاسی. جلد 2. تهران: امیرکبیر.
-    قلی، باقر؛ انتظاری نجف آبادی، علیرضا؛ شریعتی فرانی، سعید (1403). نقدی بر رأی شورای عالی مالیاتی و دیوان عدالت اداری درخصوص مسئولیت ماموران مالیاتی و نمایندگان عضو هیات حل اختلاف مالیاتی درصورت عدم اعتراض اداره مالیاتی به آرای هیات های مذکور. حقوق اداری 11(39)، 195-217.
-    قنواتی، جلیل؛ هوشمندی، سجاد (1400). رویکردهای نوین دادرسی مالیاتی در مراجع شبه‏ قضائی با تأکید بر نظام‏ های حل‏ اختلاف کشورهای فرانسه و انگلستان و آلمان. حقوق فناوری­های نوین، 2(3)، 193-219.
-        کلینی، محمد (1411). اصول کافی. جلد 1، بیروت: دارالتعارف للمطبوعات.
-    کمالی، سعید، و شفیعی، سعیده. (1390). مفهوم تمکین مالیاتی و محاسبه آن در نظام مالیاتی ایران. پژوهشنامه مالیات، دوره جدید - 19(10 (مسلسل 58))، 143-168.
-    لشکری، علیرضا. (1400). کارکرد بر نظام مالیاتی اسلام با نظر به نظام مالیاتی اقتصاد متعارف. جستارهای اقتصادی، 18(36 )، 191-206.
-    محسنی، حسن، و صاحبی، مهدی. (1397). استقلال حقوق دادرسی از حقوق مالیاتی (بررسی ضمانت اجرای نقض تکلیف مالیاتی وکیل دادگستری). مجله تحقیقات حقوقی، 21(81 )، 237-264.
-    محمودآبادی، حمید، و حیدریان، ناصح. (1398). بررسی همسویی اصلاحات قوانین مالیاتی و طرح جامع مالیاتی با نظام مالیاتی مطلوب؛ از دیدگاه مؤدیان مالیاتی. شباک، 5(9 (پیاپی 48))، 47-52.
-        مطهری، مرتضی (1400). اسلام و مقتضیات زمان. جلد 2. تهران: صدرا.
-    مقربی، مهدی، و اسدیان لالیمی، مرتضی. (1399). نقش وزیر امور اقتصادی و دارایی در تحقق عدالت مالیاتی. کنفرانس بین المللی فقه، حقوق و پژوهش های دینی.
-    موسوی، سیدیحیی، و ابراهیمی کرهرودی، احمد. (1397). بررسی مشکلات و چالش های نظام دادرسی مالیاتی ایران. پژوهشنامه مالیات، 26(37 (مسلسل 85) )، 73-98.
-    مولائی، آیت (1402). بایسته‏ های رسیدگی شورای عالی مالیاتی در مقام رسیدگی به اعتراض به آرای هیئت‏ های حل اختلاف مالیاتی. دانش حقوق عمومی، 12(40)، 139-164.
-    نباتی، صبا. (1401). فرآیند دادرسی مالیاتی در حقوق موضوعه ایران. تمدن حقوقی، 5(13 )، 199-216.
-     نورمحمدی، محمدعلی، غمامی، سیدمحمدمهدی، و جلالیان، عسکر. (1399). مراجع صالح رسیدگی به شکایت نسبت به تشخیص و وصول ناصحیح مالیات با رویکرد اخلاق مداری در ایران. اخلاق در علوم و فناوری، 15(ویژه نامه 3)، 19-24.
Strategic Studies of Jurisprudence and Law
Volume 8, Issue 1 - Serial Number 28
Studies of economic jurisprudence
Spring 2026
Pages 151-170