انجمن علمی حقوق بشر اسلامی ایران فصلنامه علمی مطالعات فقه اقتصادی 2676-7163 8 2 2026 06 22 Jurisprudential Model of Market Regulation and Economic Vulnerability Reduction within the Framework of Imami Shi‘i Fiqh مدل فقهی تنظیم بازار و کاهش آسیب پذیری اقتصادی در چارچوب فقه امامیه 267 285 245803 10.22034/ejs.2026.586461.2185 FA سید کاظم موسوی گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، واحد سمنان، دانشگاه آزاد اسلامی، سمنان، ایران. محمد روحانی مقدم گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، واحد سمنان، دانشگاه آزاد اسلامی، سمنان، ایران 0000-0001-8619-507X مریم آقایی بجستانی گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، واحد سمنان، دانشگاه آزاد اسلامی، سمنان، ایران. Journal Article 2026 03 27 <strong><span>Background and </span></strong><strong><span>Aims</span></strong><span>: </span><span lang="EN">This study aims to explain the theoretical foundations and extract the operational mechanisms of market regulation within the framework of Imamiyyah jurisprudence, while proposing a structural model to reduce economic vulnerability.</span> <strong><span lang="EN">Materials and Methods: </span></strong><span lang="EN">This research adopts a descriptive-analytical approach. The data are qualitative and were collected through note-taking (library research).</span> <strong><span lang="EN">Ethical Considerations:</span></strong><span lang="EN"> </span><span lang="EN">In this paper, the authenticity of the texts, integrity, and honesty in citation have been strictly observed.</span> <strong><span lang="EN">Findings:</span></strong><span lang="EN"> </span><span lang="EN">The findings indicate that the Imamiyyah jurisprudential model possesses a nature of “market-oriented with expert-based supervision.” This means that under normal conditions, it is based on the principle of dominion (<em>Sultanah</em>), freedom of contract, and the presumption of validity (<em>Asalat al-Sahhah</em>)..</span><span lang="EN"> </span><span lang="EN">These findings were derived from an interpretive jurisprudential analysis of Imami (Shiʿi) legal sources—including the Qur’an, Sunnah, and the opinions of jurists—through which the general principles governing transactions were extracted. They were then examined using a functional–institutional analysis to compare how these principles regulate the market under both normal and crisis conditions.</span> <strong><span lang="EN">Conclusion:</span></strong><span lang="EN"> </span><span lang="EN">Such intervention can be realized through expanding the scope of hoarding (<em>Ihtikar</em>) to include essential commodities, permitting price-fixing (<em>Tas’ir</em>) under conditions of exploitation, revitalizing the institution of <em>Hisbah</em> within modern regulatory structures, countering monopolies, and ensuring balance in adhesion and electronic contracts. </span> <strong><span lang="FA">زمینه و هدف:</span></strong><strong><span lang="FA"> </span></strong><span lang="FA">تنظیم بازار و کاهش آسیب‌پذیری اقتصادی اقشار ضعیف، یکی از مهم‌ترین چالش‌های حکمرانی در جوامع معاصر است. هدف این پژوهش، تبیین مبانی نظری و استخراج سازوکارهای عملیاتی تنظیم بازار در چارچوب فقه امامیه و ارائه مدلی ساختاری برای کاهش آسیب‌پذیری اقتصادی است.</span> <strong><span lang="FA">مواد و روش‌ها:</span></strong><span lang="FA"> </span><span lang="FA">مقاله حاضر توصیفی تحلیلی است. مواد و داده‌ها نیز کیفی است و از فیش‌برداری در گردآوری مطالب و داده‌ها استفاده‌شده است.</span> <strong><span lang="FA">ملاحظات اخلاقی: </span></strong><span lang="FA">در این مقاله، اصالت متون، صداقت و امانت‌داری رعایت شده است.</span> <strong><span lang="FA">یافته‌ها:</span></strong><span lang="FA"> </span><span lang="FA">یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که مدل فقهی امامیه ماهیتی «بازار‌محورِ تحت نظارتِ مصلحت‌سنج» دارد؛ بدین معنا که در شرایط عادی بر اصل سلطنت، آزادی قراردادها و اصاله‌الصحّه استوار است، اما در صورت بروز عسرت عمومی یا اخلال در عدالت معاوضی، با اتکا به قواعدی چون لاضرر، نفی غرر، حرمت اکل مال به باطل، منع کنز و ربا و قاعده نفی سبیل، مداخله تنظیم‌گرانه حاکمیت را مشروع و بلکه لازم می‌داند.</span><span lang="FA"> </span><span lang="FA">این یافته‌ها از تحلیل استنباطی</span><span lang="FA">– </span><span lang="FA">فقهیِ متون امامیه (کتاب، سنت، اقوال فقیهان) و استخراج قواعد عام حاکم بر معاملات به‌دست آمده و سپس با روش تحلیل کارکردی</span><span lang="FA">– </span><span lang="FA">نهادی، کارکرد این قواعد در تنظیم بازار در شرایط عادی و بحرانی مقایسه شده است.</span> <strong><span dir="RTL" lang="FA">نتیجه</span><span dir="RTL" lang="FA">: <span> </span></span></strong><span dir="RTL" lang="FA">این مداخله می‌تواند در قالب گسترش دامنه احتکار به کالاهای حیاتی، جواز تسعیر در شرایط اجحاف، احیای نهاد حسبه در ساختارهای نظارتی مدرن، مقابله با انحصارات و تضمین توازن در قراردادهای الحاقی و الکترونیک تحقق یابد.</span><span dir="RTL" lang="FA"> </span> https://journal.ihrci.ir/article_245803_1b9c81d2673d58c377cec35546f1bf86.pdf