انجمن علمی حقوق بشر اسلامی ایران فصلنامه علمی مطالعات فقه اقتصادی 2676-7163 8 1 2026 03 28 Judicial Practices in Tax Justice in Light of Imamiyyah Jurisprudence رویه‌های قضایی در عدالت مالیاتی در پرتو فقه امامیه 151 170 238756 10.22034/ejs.2026.565110.2152 FA محمدرضا رجبی گروه حقوق عمومی، واحد تهران شمال، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران 0009-0003-1093-9919 علی‌اکبر گرجی ازندریانی گروه حقوق، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران 0000-0002-8775-9399 مرتضی نجابت خواه گروه حقوق، دانشگاه مازندران، مازندران، ایران. 0000-0002-5568-8696 فرهنگ فقیه لاریجانی گروه حقوق، دانشگاه مازندران، مازندران، ایران. 0000-0003-4969-6857 Journal Article 2025 09 06 Background and Aims: Tax justice and equality are among the most fundamental principles of tax law, requiring that the tax burden be distributed in proportion to taxpayers’ ability to pay. With the expanding role of the Administrative Justice Court following the enactment of Article 173 of the Constitution and the establishment of mechanisms to address taxpayers’ complaints against final decisions of tax boards and regulations, judicial practices have become a significant source for interpreting and supplementing tax regulations. Furthermore, the principles of Jaʿfari jurisprudence, including the rules of justice and fairness, no harm, avoidance of hardship, feasibility, and the rules of loss and causation, provide a foundational framework for protecting taxpayers’ rights, limiting government powers in taxation, and ensuring proportional tax obligations. The present study aims to examine the synergistic role of judicial practices and jurisprudential principles in realizing tax justice. Materials and Methods: This research is theoretical and descriptive-analytical. Data were collected through library research, consulting documents, books, articles, and the rulings of the Administrative Justice Court Findings: Examination of regulations, judicial rulings, and jurisprudential principles indicates that judicial intervention clarifies rules, reforms administrative practices, enhances predictability, and fosters coherence in law enforcement. Jurisprudential principles also ensure horizontal and vertical justice, limit harmful taxes, and protect the rights of financially vulnerable taxpayers. Conclusion: The integration of judicial practices and Jaʿfari jurisprudential principles can strengthen tax justice, provide reliable sources for executive management and regulatory interpretation, and guarantee a balance between the government and taxpayers. زمینه و هدف: عدالت و برابری مالیاتی از مهم‌ترین اصول حقوق مالیاتی است و اقتضا دارد بار مالیات متناسب با توان پرداخت مودیان توزیع شود. با گسترش نقش دیوان عدالت اداری پس از تصویب اصل ۱۷۳ قانون اساسی و ایجاد سازوکار رسیدگی به شکایات مودیان نسبت به آراء قطعی هیأت‌ها و مقررات مالیاتی، رویه‌های قضایی به یکی از منابع مهم تفسیر و تکمیل مقررات مالیاتی تبدیل شده‌اند. افزون بر این، قواعد فقه امامیه، از جمله قاعده عدالت و انصاف، لاضرر، نفی حرج، المیسور و قواعد اتلاف و تسبیب، پایه‌ای اصولی برای حمایت از حقوق مودیان، محدود کردن اختیارات دولت در مالیات‌ستانی و تضمین تناسب مالیاتی فراهم می‌آورند. هدف این پژوهش بررسی جایگاه و کارکرد هم‌افزایانه رویه‌های قضایی و قواعد فقهی در تحقق عدالت مالیاتی است. مواد و روش‌ها: این تحقیق نظری و توصیفی-تحلیلی بوده و جمع‌آوری اطلاعات به صورت کتابخانه‌ای و با مراجعه به اسناد، کتب، مقالات و آراء دیوان عدالت اداری انجام شده است. ملاحظات اخلاقی: در تمام مراحل نگارش پژوهش حاضر، ضمن رعایت اصالت متون، صداقت و امانت‌داری رعایت شده است. یافته‌ها: یافته‌ها: مرور مقررات، آراء دیوان عدالت اداری و اصول فقهی نشان می‌دهد که مداخله قضایی موجب شفاف‌سازی قواعد، اصلاح رویه‌های اداری، افزایش پیش‌بینی‌پذیری و ایجاد انسجام در اجرای قوانین می‌شود. قواعد فقهی نیز تضمین‌کننده عدالت افقی و عمودی، محدودکننده مالیات‌های آسیب‌زا و حمایت‌کننده از حقوق مودیان کم‌توان هستند. نتیجه‌: ترکیب رویه‌های قضایی و قواعد فقه امامیه می‌تواند عدالت مالیاتی را تقویت کرده و منابعی قابل اعتماد برای مدیریت اجرایی و تفسیر مقررات مالیاتی فراهم آورد و تعادل میان دولت و مودیان را تضمین کند.

https://journal.ihrci.ir/article_238756_f14ba83ad30a16e8dbff3e6047854f23.pdf